Keçiboynuzu Tohumdan Nasıl Yetiştirilir?
Keçiboynuzu tohumları aslında kolay çimlenir; ancak çok sert ve su geçirmeyen bir kabuğa sahip oldukları için ön işlem yapılmadan ekildiklerinde çimlenme hem düşük hem düzensiz olur. Kabuğu hafifçe aşındırmak ya da sıcak su uygulaması gibi basit yöntemlerle çimlenme oranı belirgin biçimde artırılabilir.
Bu yazıda keçiboynuzu tohumunun neden zor çimlendiğini, tohum seçimini, Türkiye'de ve yurt dışında denenmiş ön işlem yöntemlerini, çimlendirme koşullarını, fide büyütmeyi ve tohumdan yetişen fidelerin neden aşılanması gerektiğini araştırma sonuçlarıyla birlikte anlatıyoruz.
Keçiboynuzu Tohumu Neden Zor Çimlenir?
Keçiboynuzu tohumu sert, parlak kahverengi ve yassı-oval biçimli bir tohumdur. IPGRI tarafından yayımlanan monografiye göre tohumlar kolay çimlenir, ancak tohum kabuğu çok sert olduğu için asit ya da sıcak su gibi ön işlemlerle kabuğun aşındırılması gerekir. Monografide ayrıca keçiboynuzu tohumlarının uykuyu kırmak için soğuk ortamda bekletilmeye ihtiyaç duymadığı da belirtilir (Batlle ve Tous, 1997).
Akdeniz Üniversitesi'nde yürütülen bir çalışmada da keçiboynuzu tohumlarının çok sert bir kabuğa sahip olduğu ve suyu kolay emmediği, bu nedenle ön işlem yapılmadan çimlenmenin zor olduğu vurgulanır. Bu tür fiziksel uyku, baklagiller familyasında sık görülen bir özelliktir (Güneş ve ark., 2013).
Sorun tohumun canlılığında değil, suyun tohumun içine ulaşamamasındadır. Kabuk aşındırıldığında tohum su alır, şişer ve kısa sürede çimlenir. Alanya Keçiboynuzu coğrafi işaret belgesinde de tohumların oldukça sert ve geçirimsiz bir kabuğa sahip olmasının çimlenmeyi olumsuz etkilediği belirtilir (Türk Patent ve Marka Kurumu, 2025).
Tohum Seçimi ve Hazırlığı
Başarılı bir çimlendirmenin ilk adımı doğru tohumu seçmektir. Kaynaklardaki öneriler şöyle özetlenebilir:
- Tohumlar tamamen olgunlaşmış baklalardan ve son hasattan alınmalıdır (Batlle ve Tous, 1997).
- Coğrafi işaret belgesinde de çimlendirme için o yılın, yani bir yıllık tohumların seçilmesi gerektiği belirtilir.
- Hafif, boş ya da kurtlu tohumlar ekimden önce ayıklanmalıdır.
- Bunun için tohumlar suya konur; kusurlu tohumların çoğu yüzeye çıkar ve kolayca ayrılabilir.
IPGRI monografisine göre keçiboynuzu tohumları kapalı kaplarda, düşük sıcaklıkta ve kuru olarak saklandığında 5 yıla kadar canlı kalabilir; yine de içinde bulunulan sezonun tohumlarının kullanılması tavsiye edilir. World Agroforestry Centre veri tabanı da tohumların hava kurusu hâlde 5 °C'de saklandığında 5 yıla kadar canlılığını koruyabildiğini ve bir kilogramda yaklaşık 500 tohum bulunduğunu kaydeder (Orwa ve ark., 2009).
Tohumun kaynağı da önemlidir. Fidanlıklarda anaç yetiştirmek için genellikle yabani (delice) keçiboynuzu tohumları kullanılır. Alanya coğrafi işaret belgesinde çimlendirmede "delice çekirdek" olarak adlandırılan yabani harnup çekirdeklerinin kullanıldığı açıkça belirtilir.
Çimlenmeyi Hızlandıran Ön İşlemler
Keçiboynuzu tohumunda kabuğu aşındırmak için farklı yöntemler denenmiştir. Bu yöntemlerin etkisi, Türkiye'de yapılan çalışmalarda sayılarla ortaya konmuştur.
Türkiye'deki Araştırma Sonuçları
Akdeniz Üniversitesi'nde yapılan bir çalışmada Demre'deki 'Etli' çeşidi ile yabani bir genotipten alınan tohumlara üç farklı ön işlem uygulanmış ve sonuçlar işlem görmemiş tohumlarla karşılaştırılmıştır (Güneş ve ark., 2013):
| Ön işlem | Uygulama | Kültür çeşidi çimlenme (%) | Yabani genotip çimlenme (%) |
|---|---|---|---|
| Kontrol | İşlem yok | 13,57 | 13,57 |
| Mekanik aşındırma | Göbeğin karşı tarafındaki kabukta 1–2 mm'lik çentik | 98,77 | 92,60 |
| Sıcak su | 100 °C suda 5 dakika, ardından soğuk suyla durulama | 77,80 | 74,10 |
| Sülfürik asit | Yüzde 98'lik asitte 20 dakika, ardından bol suyla yıkama | 92,60 | 95,07 |
Çalışmada tüm ön işlemlerin çimlenmeyi ve fide gelişimini kontrole göre hızlandırdığı görülmüştür. Ortalama çimlenme süresi en uzun kontrolde, en kısa mekanik aşındırmada gerçekleşmiş; mekanik aşındırmada ortalama süre yaklaşık 4 gün olarak ölçülmüştür. Sıcak su uygulaması çimlenmeyi kontrole göre artırmış, ancak çimlenme hızlı ve düzenli olmamıştır. Yabani ve kültür tohumlarının çimlenme oranları benzer bulunmuş; araştırmacılar bu sonucu, kültüre alınma sürecinin çimlenme davranışını etkilemediği şeklinde yorumlamıştır (Güneş ve ark., 2013).
Aynı araştırma grubunun yabani tohumlar üzerinde yaptığı bir başka çalışmada farklı sülfürik asit derişimleri 26 °C'de 30 dakika süreyle denenmiş; en düşük çimlenme yüzde 22,92 ile kontrolde, en yüksek çimlenme ise yüzde 93,06 ile yüzde 98'lik asit uygulamasında elde edilmiştir (Güneş ve ark., 2010). Akdeniz Üniversitesi'nde ön işlemlerin çimlenme süresi ve çöğür büyümesi üzerindeki etkisini inceleyen daha önceki bir çalışma da IV. GAP Tarım Kongresi'nde sunulmuştur (Yasin ve Gübbük, 2005).
Uluslararası Uygulamalar
IPGRI monografisinde İspanya'daki IRTA-Mas Bové araştırma merkezinde mart–nisan aylarında ekilen taze tohumlarla şu yöntemlerden biriyle ya da bunların birleşimiyle iyi sonuçlar alındığı aktarılır (Batlle ve Tous, 1997):
- Oda sıcaklığındaki çeşme suyunda 15 gün bekletme
- Kaynar suya atıp 10 dakika hızla karıştırma, ardından 24 saat soğuk suda bekletme
- Derişik sülfürik asitte 1 saat bekletip tohum kabuğunun tamamen erimesini önlemek için çeşme suyuyla durulama
- 25 ppm gibberellik asit çözeltisinde 24 saat bekletme
Monografide aktarılan bir başka çalışmada yüzde 80'lik sülfürik asitle 30 dakika muamele edilen tohumlarda yüzde 99,1 çimlenme elde edilirken, gibberellik asidin farklı dozlarının çimlenmeye etkisi görülmemiştir. Julia Morton ise Kıbrıs'ta tohumların 6 hafta ya da daha uzun süre nemli kumda tutulduğunu, normal boyutunun yaklaşık üç katına kadar şişen tohumların elenerek ayrıldığını ve bu yöntemde çimlenmenin yüzde 25'te kalabildiğini aktarır (Morton, 1987).
Evde ve Küçük Ölçekte Hangi Yöntem?
Araştırma sonuçları, mekanik aşındırmanın hem yüksek hem hızlı çimlenme sağladığını göstermektedir. Bu yöntem evde de kolayca uygulanabilir: Tohum kabuğu, embriyoya zarar vermeden göbek (hilum) noktasının karşı tarafından bir eğe, zımpara ya da tırnak makasıyla hafifçe aşındırılır veya çentilir. Sıcak su uygulaması da pratik bir alternatiftir.
Sülfürik asit yöntemi ise yalnızca uygun koruyucu ekipmana ve deneyime sahip profesyonel fidanlıklar ve laboratuvarlar için uygundur. Derişik asit ciddi yanıklara yol açabilir; ev ortamında kesinlikle denenmemelidir.
Çimlendirme Ortamı ve Koşulları
Ön işlemden sonra tohumların uygun sıcaklık ve nemde tutulması gerekir. IPGRI monografisinde keçiboynuzu tohumları için en uygun çimlenme sıcaklığının farklı çalışmalarda 25 °C ve 27,5 °C olarak bulunduğu aktarılır. Güneş ve arkadaşlarının çalışmasında da tohumlar ıslatılmış kurutma kâğıdı üzerinde, 25 °C'de çimlendirilmiştir.
Monografiye göre işlem görmüş ve yıkanmış tohumlar ekimden önce genellikle 1–2 saat daha suda bekletilir ve bazen seyreltilmiş çamaşır suyuyla yüzey dezenfeksiyonu yapılır. Ardından tohumlar ya serada 20–30 °C'de tutulan plastik viyollere ya da doğrudan gölgelik altına yerleştirilmiş uzun plastik saksılara ekilir.
Alanya'da Uygulanan Geleneksel Yöntem
Alanya Keçiboynuzu coğrafi işaret belgesinde anaç üretimi için uygulanan çimlendirme yöntemi ayrıntılı olarak tarif edilir (Türk Patent ve Marka Kurumu, 2025):
1. Islatma ve ayıklama: Yabani harnup çekirdekleri klorsuz suda (arıtma ya da doğal çeşme suyu) 6 saat bekletilir; suyun üzerine çıkan çekirdekler atılır.
2. Nemli ortamda çimlendirme: Suda çöken çekirdekler bez, kâğıt havlu ya da torf içinde bir hafta tutulmak üzere çimlendirme kasalarına alınır. Bezlerin sürekli nemli olması gerekir; kasaların üzeri streç filmle kapatılarak terletme yapılır.
3. Saksıya alma: Küçük saksılara 2–3 tohum bırakılır ve güçlü olan fide kullanılır.
4. Torbaya şaşırtma: İki yapraklı hâle gelen fideler 15×25×34 ebatlarındaki plastik torbalara alınır.
Fide Büyütme
Keçiboynuzu fidesi, çimlenmeden sonra hızla derine inen bir kazık kök geliştirir. Bu nedenle fidelerin yetiştirildiği kapların derin olması önemlidir. IPGRI monografisinde doğrudan ekim için 12–15 cm çapında ve 35–40 cm derinliğinde uzun plastik saksılar kullanıldığı belirtilir.
Monografiye göre yetiştirme ortamı olarak genellikle toprak, humus, perlit ve torfun farklı oranlarda karıştırıldığı, drenajı ve yapıyı iyileştirmek için kum eklenen karışımlar kullanılır. Fide döneminde dikkat edilmesi gereken noktalar şöyle özetlenebilir:
- Fideler düzenli sulanmalı, ancak aşırı sulamadan kaçınılmalıdır; fazla su çökerten ve kök çürüklüğü hastalıklarına yol açabilir.
- Fidelerin bulunduğu tezgâhlar temiz ve dezenfekte olmalıdır; bazı patojenler kirli yüzeylerde yaşayıp genç fideleri enfekte edebilir.
- Fideler dikkatle taşınmalı, kök topu dağıtılmamalıdır.
- Genç fideler dona çok duyarlıdır; donlu bölgelerde korunmalıdır.
Morton, fidelerin yaklaşık 30 cm boya ulaştığında şaşırtıldığını ve tüp ya da benzeri yöntemler kullanılmadıysa tarlaya dikimden 6 ay önce kazık kökün kesildiğini aktarır. Ancak büyük ağaçların başarılı biçimde nakledilemediğini de vurgular.
Tohumdan Fidana: Ne Kadar Sürer?
Doğru ön işlemle keçiboynuzu tohumları birkaç gün içinde çimlenir. Güneş ve arkadaşlarının çalışmasında ortalama çimlenme süresi, uygulamaya göre yaklaşık 4 ile 6 gün arasında değişmiştir.
Fidenin aşılanabilecek kalınlığa ulaşması ise daha uzun sürer. Alanya coğrafi işaret belgesine göre çimlenmeden sonra çöğürlerin aşılama için 10 mm'nin üzerinde bir çapa ulaşması yaklaşık 1,5–2 yıl alır. IPGRI monografisinde de anaçların fidanlıkta çimlenmeden 1 yıl sonra ya da bahçeye dikildikten sonra, çimlenmeden 2 yıl sonra aşılanması gerektiği belirtilir.
Meyveye yatma süresi bunun da ötesindedir. Monografide aktarılan gözlemlere göre aşılı fidanlarla kurulan bahçelerde ağaçlar 5.–6. yılda, tohumdan yetiştirilip sonradan aşılanan ağaçlar ise 7.–8. yılda meyve vermeye başlar.
Tohumdan Yetişen Keçiboynuzu Neden Aşılanmalı?
Tohumdan yetiştirilen bir keçiboynuzu ağacı, ana ağacın özelliklerini taşımaz. Keçiboynuzu yabancı tozlanan bir tür olduğu için her tohum genetik olarak farklı bir bireydir. IPGRI monografisi, tohumdan yetişen anaçların gelişme gücü, büyüme biçimi ve soğuğa dayanıklılık bakımından büyük farklılık gösterdiğini belirtir.
Daha önemlisi, tohumdan yetişen ağaçların cinsiyeti önceden bilinemez. Doğal popülasyonlarda ağaçların yaklaşık yarısı erkektir ve erkek ağaçlar bakla vermez (Batlle ve Tous, 1997). Bu nedenle tohumdan yetiştirilen fideler, meyve üretimi amaçlanıyorsa verimli bir dişi ya da erdişi çeşitle aşılanmalıdır. Coğrafi işaret belgesinde de elde edilen çöğürlere yöreye özgü keçiboynuzu çeşidi aşılanarak fidan üretildiği belirtilir.
Bu durum, tohumdan yetiştirmenin değersiz olduğu anlamına gelmez. Tohum, aşı için gereken anacı sağlamanın temel yoludur; keçiboynuzu çelikle kolayca köklenmediği için ticari fidan üretimi büyük ölçüde tohumdan yetiştirilen anaçlara dayanır. Ağaçlandırma ve erozyon kontrolü gibi amaçlarla dikilen ağaçlarda ise meyve verimi ikinci planda olduğu için tohumdan yetişmiş fidanlar doğrudan kullanılabilir. Aşı yöntemlerini "Keçiboynuzu Ağacında Aşılama Teknikleri" yazımızda ele alıyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Keçiboynuzu tohumu kaç günde çimlenir? Kabuğu aşındırılmış tohumlar uygun sıcaklıkta (yaklaşık 25 °C) birkaç gün içinde çimlenmeye başlar. Araştırmalarda ortalama çimlenme süresi uygulamaya göre yaklaşık 4–6 gün arasında bulunmuştur.
Keçiboynuzu tohumunu çimlendirmenin en kolay yolu nedir? Evde en kolay ve etkili yöntem, tohum kabuğunu göbek noktasının karşı tarafından hafifçe aşındırmak ya da çentmektir. Bu yöntemle yapılan denemelerde yüzde 90'ın üzerinde çimlenme elde edilmiştir.
Marketten alınan keçiboynuzunun çekirdeği çimlenir mi? Olgun ve sağlıklı çekirdekler çimlenebilir. Ancak kaynaklar en iyi sonuç için tam olgunlaşmış baklalardan ve son hasattan alınan tohumların kullanılmasını önerir. Çekirdeğin ne zaman hasat edildiği ve nasıl saklandığı bilinmiyorsa sonuç garanti değildir.
Tohumdan yetişen keçiboynuzu meyve verir mi? Dişi ya da erdişi çıkarsa meyve verebilir, ancak ağaçların yaklaşık yarısı erkek olabilir ve meyve kalitesi değişkendir. Bu nedenle verim amaçlı yetiştiricilikte fideler aşılanır.
Carob Türkiye ile Çekirdekten Ağaca, Ağaçtan Ürüne
Küçük ve sert bir keçiboynuzu çekirdeği, doğru koşullar sağlandığında yüzyılı aşabilecek bir ağacın başlangıcıdır. Aynı çekirdek, sanayide değerli bir hammadde olarak da önemli bir yere sahiptir.
Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı, unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz. Çekirdeğin yapısını ve kullanım alanlarını Keçiboynuzu Çekirdeği Nedir? yazımızda okuyabilir, ürünümüzü Keçiboynuzu Çekirdeği sayfasından inceleyebilirsiniz. Toptan ve ihracat talepleriniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Yerli kaynaklar
Türk Patent ve Marka Kurumu, "Alanya Keçiboynuzu / Alanya Harnup – Mahreç İşareti, Tescil No: 1705", 2025. ci.
turkpatent. gov. tr/ Files/ GeographicalSigns/ 7bbe4a8b- 399… Yasin, D., Gübbük, H., "Keçiboynuzu (Ceratonia siliqua) Tohumlarına Yapılan Bazı Ön İşlemlerin Tohum Çimlenme Süresi ve Çöğür Büyümesi Üzerine Etkisi", IV. GAP Tarım Kongresi Bildirileri, Şanlıurfa, s. 192–195, 2005. avesis.
akdeniz. edu. tr/ yayin/ fcee4aaf- 5cd9- 45b0- b44b- 6f9ca… Yabancı kaynaklar
Güneş, E., Gübbük, H., Ayala-Silva, T., Gözlekçi, Ş., Ercişli, S., "Effects of various treatments on seed germination and growth of carob (Ceratonia siliqua L.)", Pakistan Journal of Botany, 45(4), 1173–1177, 2013. pakbs.
org/ pjbot/ PDFs/ 45(4)/ 06. Güneş, E., Gübbük, H., Yaşin, D., "The Effect of Different Sulfuric Acid Concentrations on Seed Germination of Carob (Ceratonia siliqua L.)", Bulletin of University of Agricultural Sciences and Veterinary Medicine Cluj-Napoca. Horticulture, 66(1), 2009 (yayım 2010). doi.
org/ 10. 15835/ buasvmcn- hort:4520 Batlle, I., Tous, J., "Carob tree. Ceratonia siliqua L. Promoting the conservation and use of underutilized and neglected crops. 17", Institute of Plant Genetics and Crop Plant Research, Gatersleben / International Plant Genetic Resources Institute, Roma, 1997. ISBN 92-9043-328-X. hdl.
handle. net/ 10568/ 104277 Morton, J. F., "Carob", Fruits of Warm Climates, Miami, 1987. growables.
org/ information/ TropicalFruit/ CarobMorton. htm Orwa, C., Mutua, A., Kindt, R., Jamnadass, R., Simons, A., "Agroforestree Database: a tree reference and selection guide, version 4.0 – Ceratonia siliqua", World Agroforestry Centre, 2009. apps.
Bilimsel Kaynaklarworldagroforestry. org/ treedb2/ AFTPDFS/ Ceratonia_sili…
