Delice (Yabani) Keçiboynuzu ve Aşılı Keçiboynuzu Farkları
Akdeniz kıyılarımızda yetişen keçiboynuzu ağaçlarının önemli bir bölümü aşısız, yani yabani ya da halk arasındaki adıyla "delice" ağaçlardır. Bu ağaçların baklaları genellikle daha ince, daha küçük ve daha az etlidir; buna karşılık çekirdek oranları çoğu zaman aşılı çeşitlerden yüksektir. Aşılı ağaçlar ise daha iri, daha etli ve daha şekerli baklalarıyla öne çıkar.
Bu yazıda delice ve aşılı keçiboynuzu arasındaki farkları; bakla özellikleri, çekirdek oranı, verim ve kullanım alanları açısından, Türkiye'de yapılan araştırmaların sonuçlarıyla karşılaştırıyor ve doğal popülasyonların neden değerli bir genetik kaynak olduğunu anlatıyoruz.
"Delice" Keçiboynuzu Ne Demektir?
Türkçede "delice" sözcüğü, kültüre alınmamış, aşılanmamış ve doğada kendiliğinden yetişen ağaç formlarını anlatmak için kullanılır. Keçiboynuzu için de yabani, aşısız ağaçlar yöresel olarak "delice harnup" ya da "deli boynuz" diye anılır. Alanya Keçiboynuzu coğrafi işaret belgesinde, anaç üretiminde kullanılan tohumlar "delice çekirdek (yabani harnup çekirdeği)" olarak tanımlanır (Türk Patent ve Marka Kurumu, 2025). Günal'ın çalışmasında da keçiboynuzunun ülkemizde anıldığı yerel adlar arasında "deli boynuz" sayılır.
Burada küçük bir ayrıma dikkat etmek gerekir: Botanik literatürde ve bazı kaynaklarda "delice" adı yabani zeytin (Olea europaea var. sylvestris) için de kullanılır. Günal'ın keçiboynuzu toplulukları üzerine çalışmasında "delice", keçiboynuzunun maki içinde birlikte bulunduğu yabani zeytini ifade eder. Bu yazıda "delice keçiboynuzu" ifadesini, aşılanmamış yabani keçiboynuzu ağaçları için kullanıyoruz.
Bilimsel açıdan bakıldığında "yabani" kavramı da tartışmalıdır. IPGRI tarafından yayımlanan monografi, keçiboynuzunun eski çağlardan beri yoğun biçimde yetiştirildiği için özgün yabani yayılışının net olmadığını belirtir. Batı Akdeniz'deki kendiliğinden yetişen keçiboynuzlarının büyük kısmı, kültür bitkisinden türemiş ve yeniden yabanileşmiş formlar olarak değerlendirilir; Doğu Akdeniz'de ise yabani ağaçlara hâlâ sıkça rastlanır (Batlle ve Tous, 1997).
Aşılı Keçiboynuzu Nasıl Ortaya Çıktı?
Kültürdeki keçiboynuzu çeşitleri, uzun bir seçim sürecinin ürünüdür. IPGRI monografisine göre çeşitler, yerel popülasyonlardaki şans çöğürleri arasından seçilmiş ve daha sonra ticari bahçelerde aşıyla çoğaltılmıştır. Yetiştiriciler, üstün özellikler gösteren çöğürleri gözle seçmiş ve aşıyla klon olarak çoğaltmıştır. Akdeniz havzası boyunca yabani ya da doğallaşmış ağaçlar yerinde anaç olarak kullanılmış ve üzerlerine seçilmiş çeşitler aşılanmıştır.
Monografide, evcilleştirilmiş keçiboynuzunu yabani akrabalarından ayıran üç temel meyve özelliği şöyle sıralanır: daha iri bakla, daha fazla meyve eti ve daha yüksek şeker içeriği. Tohum iriliği ve sayısındaki artış ise daha az belirgindir. Bu özellikler, verimlilik ve çevreye uyumla birlikte yetiştiricilerin en önemli seçim ölçütleri olmuştur.
Dünyada adı konmuş keçiboynuzu çeşidi sayısı oldukça azdır. Monografide literatürde bildirilen, sınırlı yayılışa sahip adlandırılmış çeşit sayısının 50'nin altında olduğu ve çeşitlerin çoğunun en az 100 yıl önce, büyük olasılıkla çöğür seleksiyonuyla ortaya çıktığı belirtilir.
Bakla Özelliklerinde Farklar
Delice ve aşılı keçiboynuzu arasındaki en belirgin fark, baklanın görünüşünde ve yapısındadır. Günal'ın çalışmasına göre yabani formda meyve ince ve donuk kahverengiyken, aşıyla elde edilen kültür formlarında daha kalın, parlak ve siyahımsı kahverengidir. IPGRI monografisi de aşılı çeşitlerin genellikle seçilmemiş yabani tiplere göre daha iri meyve verdiğini belirtir.
Türkiye'deki Genotipler Üzerine Araştırmalar
Türkiye'nin Akdeniz ve Ege bölgelerinde yapılan kapsamlı bir çalışmada, bakla özelliklerine göre umut verici bulunan 70 yabani ve aşılı genotip incelenmiştir. Çalışmada iki grup arasında bakla özellikleri bakımından önemli farklar bulunmuş; yabani keçiboynuzlarının daha küçük baklalara sahip olduğu ve özelliklerinin aşılılara göre daha değişken olduğu belirlenmiştir (Tetik ve ark., 2011).
| Özellik (ortalama) | Yabani genotipler | Aşılı genotipler |
|---|---|---|
| Bakla ağırlığı | 63,72 g | 107,61 g |
| Bakla uzunluğu | 16,18 cm | 16,91 cm |
| Bakla genişliği | 18,16 mm | 21,79 mm |
| Bakla kalınlığı | 6,42 mm | 8,79 mm |
| Suda çözünür kuru madde | %59,42 | %64,06 |
| Toplam asitlik | %0,78 | %0,78 |
Kaynak: Tetik ve ark., 2011. Değerler çalışmanın özetinde bildirilen ortalamalardır.
Bu tablo, aşılı genotiplerin baklalarının yabanilere göre belirgin biçimde daha ağır, daha geniş ve daha kalın olduğunu, uzunluk farkının ise daha sınırlı kaldığını göstermektedir. Aşılı genotiplerde suda çözünür kuru madde oranının daha yüksek olması da, seçilim sürecinde şeker içeriğinin öne çıkarıldığıyla uyumludur. Aynı çalışmada yabani genotiplerin bakla ağırlığının 29,16 ile 120,28 g, aşılıların ise 71,71 ile 147,91 g arasında değiştiği bildirilmiştir; bu geniş aralıklar, iki grubun içinde de büyük çeşitlilik bulunduğunu gösterir.
Köprülü Kanyon Milli Parkı'nda yürütülen bir başka çalışmada beş doğal ve beş aşılı ağaç karşılaştırılmış; aşılı ağaçların meyve özelliklerinde daha yüksek değerlere sahip olduğu, tohum özelliklerinde ise iki grubun birbirine yakın değerler verdiği bulunmuştur (Çetinay ve ark., 2014).
Çekirdek (Tohum) Oranında Farklar
Delice keçiboynuzunun en önemli avantajı, bakla içindeki çekirdek payının yüksek olmasıdır. IPGRI monografisi, yabani keçiboynuzlarının kültür çeşitlerinden daha yüksek tohum randımanı verdiğini birden çok çalışmaya dayanarak aktarır. Akdeniz çeşitlerinde tohum randımanının yüzde 5 ile 27 arasında değiştiği bildirilir.
Dahmani ve arkadaşlarının derlemesinde ise aşılı çeşitlerde tohumların bakla ağırlığının yüzde 8–12'sini, aşısız yabani tiplerde yüzde 16–20'sini oluşturduğu belirtilir. Monografide ayrıca aşısız ağaçların, kültür çeşitlerine göre daha fazla gam içeren tohumlar üretebildiği aktarılır.
Bunun nedeni, meyve eti ile tohum oranı arasındaki ters ilişkidir. IPGRI monografisi, etli kısım ile tohum oranının negatif ilişkili olduğunu ve yetiştiricilerin büyük, etli ve şekerli bakla seçerken farkında olmadan tohum randımanının aleyhine seçim yaptığını belirtir. Oysa günümüzde tohum, keçiboynuzu gamı üretimi nedeniyle baklanın ticari açıdan en değerli kısmıdır.
Türkiye'den Dikkat Çeken Bir Sonuç: Demre
Antalya ve ilçelerinde doğal olarak yetişen yabani keçiboynuzu genotipleri üzerinde yapılan bir çalışma, lokasyonun meyve ve tohum özelliklerini önemli ölçüde etkilediğini ortaya koymuştur. İncelenen özelliklerin tamamında en iyi sonuçlar Demre'den elde edilmiş; Demre genotiplerinde ortalama meyve boyu 19,03 cm, meyve ağırlığı 10,93 g ve tohum randımanı yüzde 26,80 olarak ölçülmüştür. Kumluca ikinci sırada yer almıştır (Balkıç ve ark., 2024).
Aynı çalışmada tohum randımanının güneydeki, alçak rakımlı yerlerde, kuzeydeki ve yüksek rakımlı yerlere göre daha yüksek olduğu görülmüş; araştırmacılar tohum üretimine yönelik yeni bahçelerde Demre'den alınacak çoğaltım materyalinin kullanılmasını önermiştir.
Bu sonuç önemlidir, çünkü yabani popülasyonların yalnızca anaç kaynağı değil, yüksek tohum randımanlı yeni çeşitlerin seçilebileceği bir gen havuzu olduğunu da gösterir.
Türkiye'de Yabani ve Aşılı Keçiboynuzu
Türkiye, keçiboynuzunun doğal yayılış alanı içinde yer alır ve yabani popülasyonlar bakımından zengindir. IPGRI monografisinde 1970'li yıllardaki çalışmalara dayanarak Türkiye'de üç bakla tipinin bulunduğu aktarılır: yabani, etli ve ara tip olarak tanımlanan "sisam". Aynı kaynakta, 1980 tarihli bir değerlendirmeye göre Türkiye üretiminin yüzde 70'inin yabani tipten, geri kalanının ise aşılı sayılan etli ve sisam tiplerinden oluştuğu belirtilir. Bu veriler eski tarihli olduğu için bugünkü durumu doğrudan yansıtmayabilir; ancak Türkiye üretiminde yabani ağaçların tarihsel ağırlığını göstermesi bakımından anlamlıdır.
Monografide Türkiye'nin Akdeniz kıyısındaki ağaçlar için "yabani" ve "etli" tipler, İzmir için ise "sisam" tipi kayıtlıdır. Aynı kaynakta Türkiye'nin Akdeniz kıyılarında ve güney İspanya ile Fas'ta aşısız, kendiliğinden yetişen ağaçların baklalarının toplandığı da belirtilir. Kıbrıs'ta da benzer bir gelenek vardır; çiftçilerin baklalarını topladığı kaliteli aşısız ağaçlar "Apostolika" adıyla anılır (Kyratzis ve ark., 2021).
Antalya'nın Serik ilçesindeki doğal popülasyondan seçilen 45 genotip üzerinde yapılan güncel bir çalışma da doğal ağaçlar arasındaki çeşitliliği ortaya koymuştur. Gövde çevresi 45 ile 268 cm, yaprakçık boyu 37,52 ile 75,36 mm arasında değişmiş; genotiplerin yüzde 60'ı dik büyüme göstermiş ve yine yüzde 60'ı çok gövdeli bulunmuştur (Pepe ve Yıldırım, 2026).
Karşılaştırmalı Özet
Kaynaklardaki bulguları bir araya getirdiğimizde iki grup arasındaki temel farklar şöyle özetlenebilir:
| Özellik | Delice (yabani) keçiboynuzu | Aşılı keçiboynuzu |
|---|---|---|
| Çoğalma | Tohumla | Aşıyla (klon) |
| Cinsiyet | Yaklaşık yarısı erkek, meyve vermez | Genellikle dişi ya da erdişi çeşit |
| Bakla | Daha ince, küçük, donuk kahverengi | Daha kalın, iri, parlak, koyu kahverengi |
| Meyve eti ve şeker | Daha az | Daha fazla |
| Çekirdek oranı | Genellikle daha yüksek | Genellikle daha düşük |
| Özelliklerde değişkenlik | Yüksek | Daha düşük, daha tek düze |
| Başlıca rolü | Anaç, gen kaynağı, çekirdek | Meyve eti ve dengeli üretim |
Bu tablo genel eğilimleri yansıtır. Her iki grubun içinde de büyük çeşitlilik bulunduğu için bazı yabani ağaçlar iri bakla verebilir, bazı aşılı çeşitler ise yüksek tohum randımanına sahip olabilir. Örneğin IPGRI monografisinde Balear Adaları'ndaki bazı çeşitlerin yüzde 16 dolayında yüksek tohum randımanı verdiği aktarılır.
Yabani Ağaçların Değeri: Anaç, Gen Kaynağı ve Dayanıklılık
Delice keçiboynuzu ağaçları, ilk bakışta düşük ekonomik değerde görünebilir. Ancak birçok açıdan önemli bir kaynaktır.
| Anaç kaynağı | Fidan üretiminde kullanılan çöğürler genellikle yabani tohumlardan yetiştirilir. |
| Gen kaynağı | Yüksek tohum randımanı, hastalık direnci ve çevreye uyum gibi özellikler için seçilim yapılabilecek geniş bir çeşitlilik barındırır. |
| Dayanıklılık | IPGRI monografisinde Endülüs'te "Bravia" adıyla bilinen aşısız yerel tiplerin soğuğa aşılı çeşitlerden daha dayanıklı göründüğü belirtilir. |
| Dönüştürülebilir potansiyel | Güçlü kök sistemine sahip yabani ağaçlar, aşıyla kısa sürede verimli hâle getirilebilir. |
IPGRI monografisi, genetik çeşitliliğin korunması açısından Fas ve Türkiye'deki yabani popülasyonlardan örnek toplanmasının gerekliliğini vurgular ve bu iki ülkeden yabani materyalin gen bankası koleksiyonlarında eksik olmasını en önemli boşluklardan biri olarak niteler. Monografide, Fas ve Türkiye'de büyük yabani popülasyonların hâlâ bulunduğu ve tohum randımanı yüksek üstün fenotiplerin bu popülasyonlardan seçilmesinin bir ıslah seçeneği olduğu belirtilir.
Çimlenme bakımından ise iki grup arasında fark bulunmamıştır. Akdeniz Üniversitesi'nde yapılan bir çalışmada yabani genotip ile 'Etli' çeşidinin tohumlarının çimlenme oranları tüm ön işlemlerde benzer bulunmuştur (Güneş ve ark., 2013).
Yabani Ağaçların Üretime Kazandırılması
Doğal alanlardaki verimsiz yabani ağaçların aşıyla verimli çeşide dönüştürülmesi, Türkiye için önemli bir fırsattır. Doğal bir orman popülasyonunda yapılan bir araştırmada verimsiz genç ve yaşlı ağaçlar sert budamayla yeniden yapılandırılmış ve oluşan sürgünler aşılanmıştır. Nisan ayında yapılan aşılarda tutma oranı yüzde 100'e ulaşmış; araştırmacılar bu yöntemin keçiboynuzu üretimini hızlandırabileceğini belirtmiştir (Balkıç ve ark., 2026). Bu konuyu "Keçiboynuzu Ağacında Aşılama Teknikleri" yazımızda ayrıntılı olarak ele alıyoruz.
Kullanım Açısından Hangisi Tercih Edilir?
Delice ve aşılı keçiboynuzunun hangisinin "daha iyi" olduğu, kullanım amacına bağlıdır. Meyve eti ve şeker içeriği yüksek, iri ve düzgün baklalar; doğrudan tüketim, un, toz ve pekmez gibi ürünler için öne çıkar. Çekirdek oranı yüksek baklalar ise keçiboynuzu gamı hammaddesi olarak değerli olan çekirdeğin elde edilmesi açısından avantajlıdır.
IPGRI monografisi, güncel eğilimin hem meyve eti hem de çekirdek bakımından iyi olan çift amaçlı çeşitlerin yetiştirilmesi olduğunu belirtir. Bu bakış açısıyla yabani ve aşılı keçiboynuzu rakip değil, birbirini tamamlayan kaynaklardır.
Sık Sorulan Sorular
Delice keçiboynuzu yenir mi? Evet, yabani keçiboynuzu baklaları da yenebilir. Ancak genellikle daha ince, daha az etli ve daha az tatlıdır; bu nedenle doğrudan tüketimde aşılı ve etli tipler tercih edilir.
Yabani keçiboynuzunun çekirdeği daha mı fazladır? Genel eğilim bu yöndedir. Kaynaklar aşısız yabani tiplerde tohum oranının yüzde 16–20, aşılı çeşitlerde yüzde 8–12 dolayında olabildiğini; Antalya Demre'deki yabani genotiplerde ise yüzde 26,80'e ulaştığını bildirmektedir.
Delice keçiboynuzu ağacı aşılanabilir mi? Evet. Yabani ağaçlar, verimli bir dişi ya da erdişi çeşitle aşılanarak dönüştürülebilir. Türkiye'de yapılan bir araştırmada sert budama sonrası oluşan sürgünlere nisan ayında yapılan aşılarda yüzde 100 tutma elde edilmiştir.
Aşılı keçiboynuzu nasıl anlaşılır? Kesin bilgi ağacın geçmişinden ya da gövdedeki aşı izinden anlaşılır. Genel olarak aşılı ağaçların baklaları daha kalın, parlak ve koyu renkli; yabanilerinki ise daha ince ve donuk kahverengidir.
Carob Türkiye ile Doğanın ve Emeğin Ürünü
Türkiye'nin keçiboynuzu varlığı, hem yüzyıllardır seçilerek bugüne ulaşan aşılı ağaçları hem de Akdeniz makisinin doğal parçası olan yabani popülasyonları kapsar. Bu zenginlik, meyve etinden çekirdeğe kadar farklı ürünlerin kaynağıdır.
Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı, unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz. Çekirdeğin önemini Keçiboynuzu Çekirdeği Nedir? yazımızda okuyabilir, ürünlerimizi Keçiboynuzu Meyvesi ve Keçiboynuzu Çekirdeği sayfalarından inceleyebilirsiniz. Toptan ve ihracat talepleriniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Yerli kaynaklar
Balkıç, R., Polat, İ., Gübbük, H., "Antalya'da Doğal Olarak Yetişen Yabani Keçiboynuzu Genotiplerinde Farklı Lokasyonların Meyve ve Tohum Özellikleri Üzerine Etkileri", Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 15(2), 74–80, 2024. doi.
org/ 10. 29048/ makufebed. 1454370 Çetinay, Ş., Güler, S., Coşgun, S., Şahin, M., Güngöroğlu, C., "Doğal ve Aşılı Keçiboynuzu (Ceratonia siliqua L.) Ağaçlarının Meyve ve Tohum Özellikleri Bakımından Karşılaştırılması (Köprülü Kanyon Milli Parkı Örneği)", Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 17(1), 64–69, 2014. dergipark.
org. tr/ tr/ pub/ sdufenbed/ article/ 222049 Balkıç, R., Güler, S., Gübbük, H., "Reconversion of unproductive young and old carob (Ceratonia siliqua L.) trees into production", Black Sea Journal of Agriculture, 9(1), 45–50, 2026. doi.
org/ 10. 47115/ bsagriculture. 1762797 Pepe, A. V., Yıldırım, F., "Morphological Characteristics of Naturally Growing Carob (Ceratonia siliqua L.) Genotypes in Serik District (Antalya/Türkiye)", Türk Bilim ve Mühendislik Dergisi, 8(1), 52–59, 2026. doi.
org/ 10. 55979/ tjse. 1956615 Günal, N., "Keçiboynuzu (Ceratonia siliqua L.)'nun Türkiye'deki Coğrafi Yayılışı, Ekolojik ve Floristik Özellikleri", Marmara Coğrafya Dergisi, Sayı 2, s. 60–74, 1998. dergipark.
org. tr/ tr/ pub/ marucog/ article/ 560542 Türk Patent ve Marka Kurumu, "Alanya Keçiboynuzu / Alanya Harnup – Mahreç İşareti, Tescil No: 1705", 2025. ci.
turkpatent. gov. tr/ Files/ GeographicalSigns/ 7bbe4a8b- 399… Yabancı kaynaklar
Tetik, N., Turhan, İ., Oziyci, H. R., Gübbük, H., Karhan, M., Ercişli, S., "Physical and chemical characterization of Ceratonia siliqua L. germplasm in Turkey", Scientia Horticulturae, 129(4), 583–589, 2011. doi.
org/ 10. 1016/ j. scienta. 2011. 04. 029 Batlle, I., Tous, J., "Carob tree. Ceratonia siliqua L. Promoting the conservation and use of underutilized and neglected crops. 17", Institute of Plant Genetics and Crop Plant Research, Gatersleben / International Plant Genetic Resources Institute, Roma, 1997. ISBN 92-9043-328-X. hdl.
handle. net/ 10568/ 104277 Dahmani, W., Elaouni, N., Abousalim, A., Akissi, Z. L. E., Legssyer, A., Ziyyat, A., Sahpaz, S., "Exploring Carob (Ceratonia siliqua L.): A Comprehensive Assessment of Its Characteristics, Ethnomedicinal Uses, Phytochemical Aspects, and Pharmacological Activities", Plants, 12(18), 3303, 2023. doi.
org/ 10. 3390/ plants12183303 Kyratzis, A. C., Antoniou, C., Papayiannis, L. C., Graziani, G., Rouphael, Y., Kyriacou, M. C., "Pod Morphology, Primary and Secondary Metabolite Profiles in Non-grafted and Grafted Carob Germplasm Are Configured by Agro-Environmental Zone, Genotype, and Growing Season", Frontiers in Plant Science, 11, 612376, 2021. doi.
org/ 10. 3389/ fpls. 2020. 612376 Güneş, E., Gübbük, H., Ayala-Silva, T., Gözlekçi, Ş., Ercişli, S., "Effects of various treatments on seed germination and growth of carob (Ceratonia siliqua L.)", Pakistan Journal of Botany, 45(4), 1173–1177, 2013. pakbs.
Bilimsel Kaynaklarorg/ pjbot/ PDFs/ 45(4)/ 06.
