Keçiboynuzu Araştırmaları Yapan Kurumlar ve Bilimsel Çalışmalar
Keçiboynuzu uzun yıllar "yabani toplanan, az bilinen" bir ürün olarak görüldü; bugün ise tarım, ormancılık, gıda bilimi ve sürdürülebilirlik alanlarında giderek daha fazla araştırılan bir tür hâline geldi. Türkiye'de bakanlığa bağlı araştırma enstitüleri, üniversiteler ve kalkınma ajansları; dünyada ise Akdeniz ülkelerinin üniversiteleri, uluslararası kuruluşlar ve Avrupa Birliği destekli projeler keçiboynuzu üzerine çalışıyor.
Bu yazıda keçiboynuzu araştırmalarında öne çıkan kurumları, yürütülen çalışmaların konularını ve bu çalışmaların sektöre ne kazandırdığını, yalnızca doğrulanabilir kaynaklara dayanarak özetliyoruz.
Keçiboynuzu Neden Araştırılıyor?
Keçiboynuzu, birbirinden çok farklı disiplinleri ilgilendiren nadir ürünlerden biridir. Ağaç olarak ormancılık ve ağaçlandırmanın, meyve olarak bahçe bitkilerinin, çekirdek ve gam olarak gıda teknolojisinin, pulp ve şuruplar olarak beslenme biliminin konusudur. Bunun yanında kuraklığa dayanıklılığı ve sonbahar çiçeklenmesi, onu iklim ve ekoloji araştırmaları için de ilgi çekici kılar.
Türkiye açısından da durum benzerdir. Ürünün yaklaşık yüzde 70'i yabani ağaçlardan toplanmakta, kalite rakım ve bölgeye göre değişmekte, işleme çoğunlukla küçük ölçekte yapılmaktadır (Yaşama Dair Vakıf, 2018). Bu yapı; çeşit seçimi, bahçe kurulumu, hasat teknikleri ve katma değerli ürün geliştirme gibi pek çok konuda araştırma ihtiyacı doğurur.
Türkiye'de Bakanlığa Bağlı Araştırma Kurumları
Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Alata – Mersin)
Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Mersin'in Erdemli ilçesinde yer alır. Enstitünün sonuçlanan projeler listesinde keçiboynuzu ile ilgili iki çalışma bulunmaktadır:
- Doğu Akdeniz Bölgesi keçiboynuzu genetik kaynaklarının muhafazası, değerlendirilmesi ve morfolojik/moleküler karakterizasyonu (2019'da sonuçlanmış).
- Keçiboynuzunun çeşitli yöntemlerle çoğaltılması üzerine araştırmalar (1990–1995, doktora çalışması).
Genetik kaynakların toplanması ve tanımlanması, ileride yerli çeşitlerin geliştirilmesi ve tescili için temel oluşturan bir çalışma alanıdır.
Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü (BATEM – Antalya)
Antalya'da 2023 yılında Antalya Tarım Konseyi, Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ve Antalya Ticaret Borsası tarafından düzenlenen interaktif keçiboynuzu çalıştayı; BATEM, Akdeniz Üniversitesi ve Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü tarafından desteklenmiştir (Politika Gazetesi, 2023). Bu çalıştay, kurumların keçiboynuzu konusunda bir araya geldiği güncel bir örnektir.
Orman Genel Müdürlüğü ve ormancılık araştırmaları
Türkiye'de keçiboynuzunun büyük bölümü orman alanlarındaki doğal ağaçlardan geldiği için Orman Genel Müdürlüğü (OGM) bu alanda önemli bir aktördür. OGM, 2020 yılında "Keçiboynuzu (Harnup) Bahçe Tesisi Projesi Fizibilite Raporu ve Yatırımcı Rehberi"ni yayımlamıştır (Orman Genel Müdürlüğü, 2020). OGM tarafından yayımlanan Ormancılık Araştırma Dergisi'nde, Osmaniye'de keçiboynuzu fidanlarında kök kesimi ve tepe budamasının dikim başarısına etkisini inceleyen bir çalışma yer almış; tüplü fidanların çıplak köklü fidanlara göre daha yüksek yaşama oranı gösterdiği bulunmuştur (Taşdemir ve Keleş, 2023). Değer zinciri araştırmasının kaynakçasında Batı Akdeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü'nün çalışmalarına da atıf yapılmaktadır (Yaşama Dair Vakıf, 2018).
Türkiye'de Üniversiteler ve Akademik Çalışmalar
Keçiboynuzu, Türkiye'de özellikle Akdeniz kıyısındaki üniversitelerde ve gıda mühendisliği bölümlerinde çalışılan bir konudur. DergiPark ve üniversite açık erişim arşivlerinde yer alan çalışmalardan bazı örnekler, araştırma konularının çeşitliliğini gösterir:
| Konu | Örnek çalışma ve bulgu |
|---|---|
| Aşılı ve doğal ağaç karşılaştırması | Köprülü Kanyon Milli Parkı'nda aşılı ağaçların meyve özelliklerinin doğal ağaçlardan yüksek olduğu bulunmuştur (Çetinay ve ark., 2014). |
| Yabani genotipler ve lokasyon | Antalya'da Demre lokasyonu 19,03 cm meyve uzunluğu ve yüzde 26,80 tohum randımanı ile öne çıkmıştır (Balkıç ve ark., 2024). |
| Aşılama zamanı | Farklı aşılama zamanlarının aşı tutma ve sürme oranlarına etkisi incelenmiştir (Gübbük ve ark., 2012). |
| Fidan kalitesi | Tüplü fidanların arazide daha başarılı olduğu gösterilmiştir (Taşdemir ve Keleş, 2023). |
| Gıda ürünleri | "Keçiboynuzu özü" adıyla satılan ürünler ile pekmez karşılaştırılmış, incelenen özelliklerde istatistiksel fark bulunmamıştır (Yavuz Küçük ve Duraklı Velioğlu, 2022). |
| Geleneksel ürün geliştirme | Keçiboynuzu pekmezinden pestil üretilmiş, en iyi sonuç yüzde 60 pekmez içeren formülasyonda alınmıştır (Çakır, 2009). |
Bu çalışmalar; bahçe tesisi, çeşit ve çoğaltma materyali seçimi, gıda ürünlerinin standardizasyonu ve yeni ürün geliştirme gibi sektörün somut sorularına yanıt aramaktadır. Yüksek lisans ve doktora tezlerine YÖK Ulusal Tez Merkezi ve üniversitelerin açık erişim arşivleri üzerinden ulaşılabilir.
Kalkınma Ajansları ve Uluslararası İş Birlikleri
Keçiboynuzu araştırmaları yalnız laboratuvar ve deneme bahçeleriyle sınırlı değildir; sektörün ekonomik yapısını inceleyen çalışmalar da önemlidir.
Değer zinciri araştırması (UNDP – OGM – GEF)
Orman Genel Müdürlüğü tarafından UNDP iş birliğiyle ve Küresel Çevre Fonu (GEF) finansmanıyla yürütülen Akdeniz Ormanları Entegre Yönetim Projesi kapsamında, Doğa Koruma Merkezi için Yaşama Dair Vakıf tarafından "Odun Dışı Orman Ürünleri: Keçiboynuzu Değer Zinciri Araştırması" hazırlanmıştır. Gülnar ve Gazipaşa orman işletme müdürlükleri çevresinde yapılan çalışmada keçiboynuzunun ormandan pazara uzanan yolculuğu, aktörler, sorunlar ve öneriler ele alınmıştır (Yaşama Dair Vakıf, 2018).
Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı fizibilite raporu
Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı için hazırlanan "Keçiboynuzu Tarımı ve Endüstrisi Fizibilite Raporu", Antalya'da örnek bir keçiboynuzu bahçesi için yatırım, verim ve maliyet varsayımlarını ortaya koymaktadır (Erbaş, 2024).
Dünyada Keçiboynuzu Araştırmaları
Uluslararası kuruluşlar
Keçiboynuzu üzerine en sık başvurulan temel kaynaklardan biri, International Plant Genetic Resources Institute (IPGRI, bugünkü Bioversity) ve Leibniz Bitki Genetiği ve Kültür Bitkileri Araştırma Enstitüsü (IPK Gatersleben) tarafından "az değerlendirilen ve ihmal edilmiş ürünler" serisinin 17. sayısı olarak yayımlanan Batlle ve Tous (1997) monografisidir. Dünya Tarımsal Ormancılık Merkezi'nin (World Agroforestry) Agroforestree veritabanı da keçiboynuzu için botanik ve tarımsal bilgileri derleyen bir başvuru kaynağıdır (Orwa ve ark., 2009).
Akdeniz ülkelerinde üniversite ve enstitüler
| İspanya | Kuzeydoğu İspanya'da on Akdeniz çeşidinin bakla ve çekirdek verimi uzun süreli bir denemede karşılaştırılmıştır (Tous ve ark., 2008). Universitat Autònoma de Barcelona araştırma portalında yer alan bir çalışmada keçiboynuzunun meyve fenolojisi ve meyve bağlama oranları incelenmiştir (Bosch ve ark., 1996). Katalonya'daki IRTA'nın açık arşivinde de dört İspanyol keçiboynuzu çeşidinin tarımsal ve ticari performansına ilişkin bir kayıt bulunmaktadır. |
| Portekiz | Algarve Üniversitesi arşivinde yer alan çalışmada, olgun keçiboynuzu ağaçlarında sulamalı gübrelemenin büyüme ve meyve üretimiyle ilişkisi araştırılmıştır (Correia ve Martins-Loução, 1995). |
| Kıbrıs | Kıbrıs Teknoloji Üniversitesi arşivinde yer alan çalışma, arıların keçiboynuzu bakla üretimine etkisini deneysel olarak ortaya koymuştur (Varnava ve ark., 2023). |
| Cezayir | Tlemcen Üniversitesi bünyesinde yayımlanan bir dergide keçiboynuzu yapraklarının fitokimyası ve farmakolojisi derlenmiştir (Ghanemi ve Belarbi, 2021). |
| Hırvatistan | Keçiboynuzunun karstik alanlarda yangınların önlenmesi ve yanmış alanların yenilenmesindeki potansiyeli ele alınmıştır (Španjol ve ark., 2020). |
Antalya'daki 2023 çalıştayına Türkiye'deki üniversitelerin yanı sıra Kuzey Kıbrıs, Portekiz, İspanya, İtalya, Fas, Cezayir ve Lübnan'dan akademisyen ve uzmanların katılması (Politika Gazetesi, 2023), keçiboynuzunun gerçek anlamda Akdeniz ölçeğinde bir araştırma konusu olduğunu gösterir.
Avrupa Birliği Destekli Projeler
Avrupa Komisyonu'nun CORDIS veri tabanında keçiboynuzunu doğrudan konu alan projeler yer almaktadır. Bunlar araştırmanın giderek ürün geliştirme ve pazara yönelik bir yöne evrildiğini gösterir:
| Proje | Dönem ve koordinatör | Amaç |
|---|---|---|
| Keçiboynuzu pulpundan besleyici yan ürün (QLK1-CT-2001-42409) | 2001–2002; Chorondo & Filhos Lda., Portekiz | Büyük ölçüde yemde değerlendirilen pulptan fonksiyonel gıda ve içecek bileşeni geliştirmek |
| DEMICROCAROB (Faz 1) | 2017–2018; Pedro Perez Martinez SL, İspanya | Kızılötesi kurutma ve özel öğütmeyle mikronize, kimyasal katkısız keçiboynuzu unu geliştirmek |
| DEMICROCAROB (Faz 2) | 2018–2020; Pedro Perez Martinez SL, İspanya | Mikronize kurutulmuş keçiboynuzu tozunun geliştirilmesi ve pazara sunulması |
CORDIS kayıtlarına göre DEMICROCAROB'un ikinci fazı Horizon 2020 KOBİ aracı kapsamında desteklenmiş, toplam maliyeti 1.160.642,50 avro, AB katkısı 806.377,25 avro olmuştur.
Öne Çıkan Araştırma Konuları ve Sektöre Katkısı
Kurumların ve projelerin odaklandığı konular bir arada değerlendirildiğinde, keçiboynuzu araştırmalarının beş ana eksende toplandığı görülür:
| Genetik kaynaklar ve çeşit | Yerel genotiplerin toplanması, karakterizasyonu ve verimli çeşitlerin seçimi. |
| Bahçe tesisi ve yetiştirme | Fidan kalitesi, aşılama, sulama ve tozlaşma yönetimi. |
| Ekoloji ve iklim | Kuraklık ve yangına dayanıklılık, ağaçlandırma, tozlayıcı biyoçeşitliliği. |
| Gıda bilimi | Pulp, un, şurup ve pekmezin bileşimi, kalite kriterleri ve standardizasyonu. |
| Değer zinciri ve pazar | Toplayıcıdan ihracatçıya ekonomik yapı ve katma değerli ürün geliştirme. |
Antalya çalıştayında öne çıkan öneriler de bu eksenlerle örtüşür: kapalı (bahçe tipi) dikimlerin ve fidanlıkların artırılması, verimsiz ağaçların rehabilitasyonu, gen havuzları oluşturulması ve daha fazla çeşidin tescil edilmesi, erken hasadı önlemeye yönelik resmî hasat tarihleri ve ham meyve yerine işlenmiş, katma değerli ürün ihracatı (Politika Gazetesi, 2023).
Sık Sorulan Sorular
Türkiye'de keçiboynuzu üzerine hangi kurumlar çalışıyor?
Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Alata) ve Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü (BATEM), Orman Genel Müdürlüğü ve ormancılık araştırma birimleri, Akdeniz bölgesindeki üniversiteler ve kalkınma ajansları öne çıkan kurumlardandır.
Keçiboynuzu ile ilgili bilimsel makalelere nereden ulaşabilirim?
Türkçe makaleler için DergiPark, tezler için YÖK Ulusal Tez Merkezi ve üniversite açık erişim arşivleri; uluslararası yayınlar için PubMed, MDPI, ScienceDirect gibi platformlar ve AB projeleri için CORDIS kullanılabilir.
Keçiboynuzu araştırmaları hangi konulara odaklanıyor?
Genetik kaynaklar ve çeşit seçimi, bahçe tesisi ve tozlaşma, kuraklık ve yangın ekolojisi, gıda ürünlerinin bileşimi ve kalitesi ile değer zinciri ve pazar araştırmaları başlıca konulardır.
Carob Türkiye ile Bilimsel Bilgiyi Ürüne Taşımak
Keçiboynuzu üzerine yapılan her araştırma, bahçeden sofraya ve sanayiye uzanan zincirin bir halkasını güçlendirir. Doğru çeşit, doğru yetiştirme ve doğru işleme bilgisi; tutarlı kalitede hammadde üretmenin temelidir.
Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı, unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz. Ürünlerimiz hakkında bilgi almak için Ürünlerimiz sayfasını, keçiboynuzunun bileşenlerine dair yazılarımız için Keçiboynuzunda D-Pinitol Nedir? ve Carob Extract Nedir? yazılarımızı inceleyebilirsiniz. Toptan ve ihracat talepleriniz için iletişime geçebilirsiniz.
Yerli kaynaklar
Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü (Alata/Mersin), "Sonuçlanan Projeler". arastirma.
tarimorman. gov. tr/ alata/ Menu/ 66/ Sonuclanan- Proj… T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü, "Keçiboynuzu (Harnup) Bahçe Tesisi Projesi Fizibilite Raporu ve Yatırımcı Rehberi", Ankara, 2020. eskisehir.
tarimorman. gov. tr/ BelgelerArsiv/ Yatırımcı%20Reh… Yaşama Dair Vakıf, "Odun Dışı Orman Ürünleri: Keçiboynuzu Değer Zinciri Araştırması (Araştırma Raporu)", Doğa Koruma Merkezi – OGM – UNDP, GEF Akdeniz Ormanları Entegre Yönetim Projesi, 2018. undp.
org/ tr/ node/ 36986 Erbaş, S., "Keçiboynuzu Tarımı ve Endüstrisi Fizibilite Raporu", Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı, 2024. kalkinmakutuphanesi.
gov. tr/ assets/ upload/ dosyalar/ keciboy… Politika Gazetesi, "Keçiboynuzunun bir faydası daha ortaya çıktı" (Antalya keçiboynuzu çalıştayı sonuçları), 07.08.2023. politikam.
com/ keciboynuzunun- bir- faydasi- daha- ortaya- cikti Taşdemir, C., Keleş, H., "Kök kesimi ve tepe budamasının keçiboynuzu (Ceratonia siliqua) fidanlarının bazı morfolojik özelliklerine ve dikim başarısına etkisi", Ormancılık Araştırma Dergisi, 10(2), 124–139, 2023. doi.
org/ 10. 17568/ ogmoad. 1268698 Çetinay, Ş., Güler, S., Coşgun, S., Şahin, M., Güngöroğlu, C., "Doğal ve Aşılı Keçiboynuzu (Ceratonia siliqua L.) Ağaçlarının Meyve ve Tohum Özellikleri Bakımından Karşılaştırılması (Köprülü Kanyon Milli Parkı Örneği)", SDÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 17(1), 64–69, 2014. dergipark.
org. tr/ tr/ pub/ sdufenbed/ article/ 222049 Balkıç, R., Polat, İ., Gübbük, H., "Antalya'da Doğal Olarak Yetişen Yabani Keçiboynuzu Genotiplerinde Farklı Lokasyonların Meyve ve Tohum Özellikleri Üzerine Etkileri", MAKÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 15(2), 74–80, 2024. doi.
org/ 10. 29048/ makufebed. 1454370 Gübbük, H. ve ark., "Farklı Aşılama Zamanlarının Keçiboynuzunda Aşı Tutma ve Sürme Oranları Üzerine Etkileri", Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 25(2), 73–76, 2012. avesis.
akdeniz. edu. tr/ activitycitation/ index/ 1/ 46636c87- 1… Yavuz Küçük, A., Duraklı Velioğlu, S., "'Keçiboynuzu özü' adı altında satışa sunulan ürünün bazı kimyasal özelliklerinin belirlenmesi ve keçiboynuzu pekmezi ile karşılaştırılması", Gıda, 47(5), 889–903, 2022. doi.
org/ 10. 15237/ gida. GD22033 Çakır, Ş., "Keçiboynuzundan pestil üretimi ve kalitesinin belirlenmesi", Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi, 2009. abakus.
inonu. edu. tr/ items/ 9bafc9f1- d1bd- 4247- bf72- 4d7093a… Yabancı kaynaklar
Batlle, I., Tous, J., "Carob tree (Ceratonia siliqua L.)", Promoting the Conservation and Use of Underutilized and Neglected Crops 17, IPK Gatersleben / IPGRI, Roma, 1997. hdl.
handle. net/ 10568/ 104277 Orwa, C., Mutua, A., Kindt, R., Jamnadass, R., Simons, A., "Ceratonia siliqua", Agroforestree Database 4.0, World Agroforestry Centre, 2009. apps.
worldagroforestry. org/ treedb2/ AFTPDFS/ Ceratonia_sili… Tous, J., Romero, A., Hermoso, J. F., Ninot, A., Plana, J., "Fruiting and Kernel Production Characteristics of Ten Mediterranean Carob Cultivars Grown in Northeastern Spain", Journal of the American Pomological Society, 62(4), 144–150, 2008. journal.
americanpomological. org/ index. php/ jofaps/ article/ … Bosch, J., Del Pino, F. G., Ramoneda, J., Retana, J., "Fruiting phenology and fruit set of carob, Ceratonia siliqua L. (Cesalpinaceae)", Israel Journal of Plant Sciences, 44(4), 359–368, 1996. doi.
org/ 10. 1080/ 07929978. 1996. 10676657 IRTA Açık Arşivi, "Agronomic and commercial performance of four Spanish carob cultivars" (kayıt). repositori.
irta. cat/ handle/ 20. 500. 12327/ 4264 Correia, P. J., Martins-Loução, M. A., "Seasonal variations of leaf water potential and growth in fertigated carob-trees (Ceratonia siliqua L.)", Plant and Soil, 172(2), 199–206, 1995. sapientia.
ualg. pt/ entities/ publication/ 29bd966c- 4312- 406f… Varnava, A. I., Manganaris, G. A., Stavrinides, M. C., "Assessing the biodiversity and the impact of pollinators on carob production", PLoS ONE, 18(10), e0291431, 2023. doi.
org/ 10. 1371/ journal. pone. 0291431 Ghanemi, F. Z., Belarbi, M., "Phytochemistry and Pharmacology of Ceratonia siliqua L. leaves", Journal of Natural Product Research and Applications, 1(1), 69–82, 2021. journals.
univ- tlemcen. dz/ JNPRA/ index. php/ JNPRA/ article/ do… Španjol, Ž., Dorbić, B., Vučetić, M., "Rogač (Ceratonia siliqua L.) – šumska voćkarica pogodna u prevenciji i obnovi izgorenih površina na kršu", Vatrogastvo i upravljanje požarima, X(1–2), 5–24, 2020. hrcak.
srce. hr/ index. php/ en/ clanak/ 366885 European Commission – CORDIS, "Research and identification of a commercially feasible carob pulp byproduct with nutritious properties in human diet and health" (QLK1-CT-2001-42409), 2001–2002. cordis.
europa. eu/ project/ id/ QLK1- CT- 2001- 42409 European Commission – CORDIS, "DEMICROCAROB – Development and market uptake of an innovative type of micronized dehydrated carob", Horizon 2020, 2017–2018 (781793) ve 2018–2020 (829698). cordis.
Bilimsel Kaynaklareuropa. eu/ project/ id/ 829698
