Keçiboynuzu Hayvan Yeminde Kullanımı
Keçiboynuzu, insan beslenmesine girmeden çok önce Akdeniz havzasında hayvanlara yedirilen bir meyveydi. Bugün de keçiboynuzu baklası, kırığı (kibble), posası ve çekirdekten gam elde edildikten sonra kalan germ unu, yem sanayisinde değerlendirilen hammaddeler arasında yer alır. Şeker bakımından zengin, proteini ise düşük olan bu ürünler; özellikle enerji kaynağı ve lezzet artırıcı olarak ilgi görür.
Ancak keçiboynuzunun yemde kullanımı “ne kadar çok o kadar iyi” mantığıyla yürümez. Meyvede bulunan kondanse tanenler, yüksek oranlarda sindirilebilirliği ve büyümeyi olumsuz etkileyebilir. Bu yazıda yemde kullanılan keçiboynuzu ürünlerini, besin değerini, tanenlerin rolünü ve farklı hayvan türlerinde yapılan araştırmaların ne gösterdiğini kaynaklarıyla birlikte ele alıyoruz.
Keçiboynuzu Neden Yem Hammaddesi Olarak Kullanılır?
Keçiboynuzu ağacı kurak ve fakir topraklarda yetişebilen, meyvesini yaz sonunda olgunlaştıran bir Akdeniz bitkisidir. Meyvesinin tatlı olması ve kuru hâlde uzun süre saklanabilmesi, onu tarih boyunca hem insanlar hem de hayvanlar için değerli bir kaynak hâline getirmiştir. Kıbrıs Teknoloji Üniversitesi'nde hazırlanan bir derleme çalışması da keçiboynuzunun Akdeniz'de uzun süredir hem gıda hem de hayvan yemi olarak kullanıldığını vurgulamaktadır.
Günümüzde keçiboynuzunun yemdeki yeri birkaç nedene dayanır:
- Yüksek şeker içeriği sayesinde iyi bir enerji kaynağıdır.
- Tatlı tadı ve kokusu nedeniyle yemin lezzetini artırabilir.
- Gam üretimi gibi işlemlerden çıkan yan ürünlerin değerlendirilmesini sağlar.
- Kuru ve dayanıklı bir ürün olduğu için depolanması görece kolaydır.
- Bazı rasyonlarda tahılların bir bölümünün yerine kullanılabilir.
Yunanistan'da yayımlanan “Carobs in productive animal nutrition” başlıklı derlemede yazarlar, keçiboynuzu meyvesinin yağ ve ham protein bakımından düşük, şeker bakımından ise yüksek olduğunu; içerdiği lif miktarı sayesinde ruminant rasyonlarına ölçülü düzeylerde katılabileceğini belirtir. Aynı çalışma, ülkedeki keçiboynuzu üretiminin bir bölümünün hayvan beslemede değerlendirilebileceği sonucuna varır.
Yemde Kullanılan Keçiboynuzu Ürünleri
“Keçiboynuzu yemi” denildiğinde tek bir üründen söz edilmez. FAO destekli yem kaynakları veri tabanı Feedipedia, keçiboynuzundan elde edilen yem ürünlerini birkaç gruba ayırır. Bu ayrım, hem rasyon hazırlarken hem de hammadde satın alırken önemlidir.
| Ürün | Tanımı | Yemdeki temel özelliği |
|---|---|---|
| Bütün bakla (öğütülmüş) | Çekirdeğiyle birlikte öğütülmüş meyve | Enerji kaynağı, protein düşük |
| Kırık / kibble / posa | Çekirdeği ayrılmış, kurutulmuş meyve eti | Şekerce zengin, lezzetli |
| Germ unu | Çekirdekten gam elde edildikten sonra kalan kısım | Protein bakımından zengin |
| Çekirdek | Bütün tohum | Çok sert; öğütülmezse sindirilmeden geçebilir |
Feedipedia'ya göre bütün baklalar kuru maddede yaklaşık %45 oranında yapısal olmayan karbonhidrat içerir ve bunun büyük kısmı sakarozdur; ham protein ise kuru maddede yaklaşık %5 düzeyindedir. Gam üretiminin yan ürünü olan germ unu ise kuru maddede yaklaşık %50 ham protein içeren, yüksek proteinli bir hammaddedir. Çekirdekler yem olarak daha az kullanılır; çok sert oldukları için öğütülmeden verildiklerinde sindirim kanalından büyük ölçüde değişmeden geçebilirler.
Ticari dilde “kibble” olarak adlandırılan keçiboynuzu kırığı, meyvenin çekirdekleri ayrıldıktan sonra kalan parçalarıdır. Bu ürün hem gıda sanayisinde hem de yem sanayisinde kullanılabilir. Keçiboynuzu kırığının ne olduğu hakkında daha ayrıntılı bilgi için Keçiboynuzu Kırığı (Granül) Nedir? yazımıza göz atabilirsiniz.
Besin Değeri: Enerjisi Yüksek, Proteini Düşük
Keçiboynuzunu yem olarak değerlendirirken akılda tutulması gereken temel nokta, onun bir protein kaynağı değil, bir enerji kaynağı olduğudur.
Türkiye'de yapılan bir çalışmada Karabulut, Canbolat ve Kamalak (2006), bütün keçiboynuzu baklası, kırığı ve çekirdeğini koyun yemi olarak değerlendirmiştir. Araştırmada ham protein değerleri fraksiyonlara göre %5,9 ile %27,7 arasında değişmiş; çekirdeklerin protein, NDF, ADF ve lignin değerleri bütün bakla ve kırıktan anlamlı düzeyde yüksek bulunmuştur. Şeker içeriği ise bütün bakla ve kırıkta çekirdeğe göre daha yüksektir. Yazarlar, bütün baklanın koyunlar için potansiyel bir enerji kaynağı olduğunu ancak ruminant rasyonlarına katıldığında protein takviyesi gerektiğini belirtmiştir.
Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nde hazırlanan bir yüksek lisans tezinde (Demirbaş, 2019) Mersin'in Tarsus ilçesindeki iki işletmeden haziran–eylül döneminde alınan keçiboynuzu posası örnekleri incelenmiştir. Bu örneklerde ham protein yaklaşık %7,2–7,7, metabolize olabilir enerji ise kuru maddede yaklaşık 10,5–10,9 MJ/kg aralığında bulunmuştur. İn vitro organik madde sindirilebilirliği örneklere göre %44 ile %68 arasında değişmiştir. Tez, keçiboynuzu posasının hayvan beslemede alternatif bir yem olarak değerlendirilebileceği sonucuna varır.
Bu iki çalışma bir arada okunduğunda pratik sonuç şudur: Keçiboynuzu ürünleri rasyona enerji ve lezzet katar; ancak hayvanın protein ihtiyacı başka hammaddelerle karşılanmalıdır. Ayrıca aynı ürün grubunda bile parti, işletme ve dönem farkına bağlı olarak değerler değişebildiği için, büyük alımlarda analiz sonuçlarına bakmak önemlidir.
Tanenler: Keçiboynuzunun Yemdeki Sınırlayıcı Faktörü
Keçiboynuzunun yemde sınırsız kullanılamamasının ana nedeni, içerdiği tanenlerdir. Tanenler, proteinlerle bağ kurabilen polifenolik bileşiklerdir. Bu özellikleri nedeniyle yüksek miktarda alındıklarında proteinin ve diğer besin maddelerinin sindirilebilirliğini düşürebilirler.
Feedipedia'daki veri tablolarına göre çekirdeksiz keçiboynuzu unu (pod meal) için toplam tanen ortalaması kuru maddede kilogram başına yaklaşık 19,9 gramdır (tanik asit eşdeğeri); ancak bu değer örnekler arasında 5,0 ile 30,8 g/kg arasında geniş bir aralıkta değişmektedir. Aynı kaynak, yayımlanmış kondanse tanen değerlerinin birbirinden çok farklı olduğunu ve bu farkın önemli bir kısmının kullanılan analiz yöntemlerinden kaynaklandığını not eder.
Tanenlerin etkisini gösteren klasik çalışmalardan biri İtalya'da kuzular üzerinde yürütülmüştür. Lanza ve Priolo'nun (1999) üç yıllık deneme sonuçlarını özetleyen bildirisine göre tahılların yerine %20 oranında keçiboynuzu posası kullanılması bile performansı düşürmüş; yazarlar bunu kondanse tanenlere bağlamıştır. Keçiboynuzu tanenlerinin rasyon kuru maddesinin yaklaşık %2,5'i düzeyinde bulunduğu denemede günlük canlı ağırlık artışı 140 grama karşılık 48 grama düşmüş, et pH'sı yükselmiş ve duyusal kalite olumsuz etkilenmiştir. Tanenler polietilen glikol (PEG) eklenerek etkisizleştirildiğinde ise performans iyileşmiştir.
Bununla birlikte tanenlerin etkisi her zaman yalnızca olumsuz değildir. Kotrotsios ve arkadaşlarının derlemesinde tanenlerin besin sindirilebilirliğini ve ağırlık artışını azaltabildiği, ancak antimikrobiyal etkiler de gösterebildiği belirtilir. Feedipedia da yavru domuzlarda sütten kesim sonrası rasyona %3 ve %6 oranında keçiboynuzu unu katıldığında ishal görülme sıklığının kontrole göre sırasıyla %20 ve %33 daha düşük olduğunu bildiren bir çalışmaya yer verir. Bu bulgular, keçiboynuzunun yemdeki değerinin büyük ölçüde kullanım oranına bağlı olduğunu gösterir.
Feedipedia ayrıca olgunlaşmamış yeşil baklaların kondanse tanenler nedeniyle buruk olduğunu, bu burukluğun meyve olgunlaştıkça azaldığını belirtir. Bu nedenle yem olarak kullanılacak ürünün iyi olgunlaşmış meyveden elde edilmesi de önem taşır.
Küçükbaş ve Büyükbaş Hayvanlarda Keçiboynuzu
Ruminantlar, yani işkembeli hayvanlar, keçiboynuzunun en çok araştırıldığı hayvan grubudur. Feedipedia'ya göre keçiboynuzu baklası, yem sıkıntısı yaşanan dönemlerde ruminantlar için iyi bir enerji desteği olabilir; yüksek oranlarda kullanıldığında ise protein takviyesi gerekir.
Aynı kaynakta öne çıkan bulgular şöyle özetlenebilir:
- Büyüme dönemindeki koyun ve keçiler için %20–25 aralığındaki katılım düzeylerinin uygun görüldüğü belirtilmektedir.
- İvesi kuzularında arpanın %25'e kadar keçiboynuzu ile değiştirilmesi yem tüketimini ve büyümeyi etkilememiştir.
- Anglo-Nubian oğlaklarda rasyonun %52'sinin keçiboynuzu baklasından oluşması büyüme hızını yaklaşık %40 düşürmüştür.
- %56 keçiboynuzu unu ile beslenen kuzulara %4 PEG eklendiğinde performans mısır temelli kontrol rasyonuna benzer bulunmuştur.
- Süt keçilerinde %26 keçiboynuzu ve %27 pancar posası içeren bir rasyonun düşük kaliteli kaba yem rasyonunun yerini alabildiği bildirilmiştir.
Kıbrıs Teknoloji Üniversitesi'nde hazırlanan derleme (Hatzipapa, 2023) de küçükbaş hayvanlarda yaklaşık %24–56 arasında keçiboynuzu posası içeren, PEG eklenmiş veya eklenmemiş rasyonların performans, sindirim, yem tüketimi ve et kalitesi üzerinde farklı sonuçlar verdiğini aktarır. Derlemenin genel değerlendirmesine göre keçiboynuzu katkısı, hayvan performansına ve refahına büyük zarar vermeden etteki çoklu doymamış yağ asitlerini artırma eğilimindedir.
Sığırlar için uygulamada keçiboynuzu genellikle karma yem içinde enerji ve lezzet bileşeni olarak düşünülür. Ancak hangi türde olursa olsun, oranın rasyonun geri kalanı ve hayvanın verim dönemi dikkate alınarak bir hayvan besleme uzmanı tarafından hesaplanması gerekir.
Domuz, Kanatlı ve Tavşanlarda Keçiboynuzu
Tek mideli hayvanlarda keçiboynuzunun etkisi ruminantlara göre daha belirgin şekilde orana bağlıdır.
Domuzlar
Feedipedia, keçiboynuzu ununun domuz rasyonlarına kuru maddede %10–20'ye kadar katılabileceğini belirtir. Bununla birlikte aynı kaynakta %12,5 düzeyinde katılımın sütten kesim, büyüme ve besi dönemlerinde besin sindirilebilirliğini anlamlı biçimde düşürdüğü bir çalışmaya da yer verilir. Kotrotsios ve arkadaşları ise ölçülü kullanımın domuzlarda yem tüketimini artırabileceğini ve şekerce zengin diğer yemlerin yerini alabileceğini belirtir.
Kanatlılar
Kanatlılarda tablo daha temkinlidir. Feedipedia'ya göre bütün keçiboynuzu baklasının %5 gibi düşük bir oranda bile tavuk performansına zarar verdiği bildirilmiştir; çekirdekler ise kanatlı yemi için uygun görülmez. Buna karşılık protein bakımından zengin germ ununun rasyonun %20'sine kadar iyi sonuçlarla kullanılabildiği belirtilir. Kotrotsios ve arkadaşlarının derlemesi de broylerlerde keçiboynuzu katkısının ağırlık artışını düşürme ve yem değerlendirmeyi kötüleştirme eğiliminde olduğunu, yağ veya yağ asitleri ile sentetik amino asit takviyesinin bu etkiyi hafifletebildiğini aktarır.
Türkiye'de yapılan bir yüksek lisans tezinde (Adıgüzel, 2020) broyler karma yemlerine kekik yağı ve keçiboynuzu karışımı kilogram başına 0,5, 1 ve 2 gram düzeylerinde eklenmiş; 42 günlük denemede besi performansı, karkas özellikleri ve iç organ ağırlıklarında kontrol grubuna göre istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamıştır. Bu çalışma, keçiboynuzunun ana yem bileşeni olarak değil, çok düşük düzeyli bir katkı olarak kullanıldığı bir örnektir.
Tavşanlar
Tavşan yemlerinde keçiboynuzu özellikle lezzet artırıcı olarak bilinir. Feedipedia'ya göre keçiboynuzu unu, esas olarak lezzet artırmak amacıyla kullanıldığında sıklıkla rasyonun %2–3'ü düzeyinde katılır; İspanya'daki uygulamalarda %5–10 düzeyleri kullanılmakta, Tunus'taki denemelerde %20'ye kadar düzeyler test edilmiştir.
Hatzipapa'nın (2023) derlemesi ise tek mideli hayvanlar için önerilen katılım düzeylerini domuzlarda yaklaşık %10–15, tavşanlarda %2,5–10 ve tavuklarda %3–7 olarak özetler. Kaynaklar arasındaki bu farklar, deneme koşullarının, hayvan yaşının ve kullanılan keçiboynuzu ürününün farklı olmasından kaynaklanır.
Atlarda ve Diğer Türlerde Kullanım
Feedipedia, keçiboynuzu baklalarının İtalya dahil bazı ülkelerde atlara yedirildiğini belirtir; ancak bu tür için belirli bir katılım düzeyi vermez. Atlarda keçiboynuzu çoğunlukla ödül maması ya da müsli tipi yemlerde tatlandırıcı bileşen olarak düşünülür. Şeker içeriği yüksek olduğu için, özellikle metabolik sorunları olan atlarda kullanımının veteriner hekimle değerlendirilmesi akıllıca olur.
Keçiboynuzu gamı (E410) ise yem sanayisinde farklı bir rol üstlenir. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi'nin (EFSA) yem katkı maddeleri paneli, keçiboynuzu gamını emülgatör, jelleştirici, stabilizatör ve kıvam artırıcı gruplarında yer alan teknolojik bir yem katkı maddesi olarak değerlendirmiştir. Panelin 2022 tarihli görüşünde tüm hayvan türleri için tam yemde en fazla 10.000 mg/kg (yani %1) düzeyi ele alınmış; tüketici ve çevre açısından bir güvenlik endişesi görülmemiş, ancak hedef hayvan türleri için güvenlik konusunda veri yetersizliği nedeniyle kesin bir sonuca varılamamıştır. Gamın evcil hayvan mamalarındaki rolünü Evcil Hayvan Mamalarında Keçiboynuzu yazımızda ayrıca ele alıyoruz.
Yemde Keçiboynuzu Kullanırken Dikkat Edilmesi Gerekenler
Araştırmalar, keçiboynuzunun doğru oranda kullanıldığında değerli bir yem hammaddesi olabileceğini; yanlış oranda kullanıldığında ise verimi düşürebileceğini gösteriyor. Uygulamada şu noktalar önemlidir:
- Keçiboynuzunu protein kaynağı olarak değil, enerji ve lezzet kaynağı olarak konumlandırın.
- Katılım oranını hayvan türü, yaşı ve verim dönemine göre bir hayvan besleme uzmanıyla belirleyin.
- Rasyona geçişi kademeli yapın; ani ve yüksek oranlı değişikliklerden kaçının.
- Kanatlılarda bütün bakla ve çekirdek kullanımında özellikle temkinli olun.
- Ürünün nem durumunu, küf ve böcek varlığını kontrol edin; nemli depolanan ürün yem güvenliği açısından risk oluşturabilir.
- Büyük alımlarda parti bazında analiz sonuçlarını (nem, protein, yabancı madde vb.) talep edin.
Ayrıca keçiboynuzu ürünlerinin bileşimi çeşide, olgunluğa, işleme biçimine ve depolama koşullarına göre değişebilir. Bir kaynakta okunan oranı doğrudan kendi işletmenize uygulamak yerine, elinizdeki hammaddenin analizini esas almak daha güvenilir bir yaklaşımdır.
Sık Sorulan Sorular
Keçiboynuzu hayvanlara çiğ olarak verilebilir mi?
Keçiboynuzu genellikle kurutulmuş meyve, kırık veya un hâlinde kullanılır. Bütün bakla ve özellikle çekirdekler öğütülmeden verildiğinde sindirimi zorlaşabilir. Kullanım biçimi ve miktarı hayvan türüne göre belirlenmelidir.
Keçiboynuzu protein kaynağı mıdır?
Hayır. Bakla ve kırığın proteini düşüktür; yemdeki asıl katkısı şeker kaynaklı enerjidir. Gam üretiminin yan ürünü olan germ unu ise protein bakımından zengindir ve ayrı bir hammadde olarak değerlendirilir.
Tanenler keçiboynuzunu yem olarak kullanılmaz hâle getirir mi?
Hayır, ancak kullanım oranını sınırlar. Yüksek oranlarda sindirilebilirliği ve büyümeyi düşürebilirken, düşük ve ölçülü oranlarda bazı olumlu etkiler de bildirilmiştir. Araştırmalarda tanenlerin etkisini azaltmak için polietilen glikol (PEG) gibi katkılar denenmiştir.
Hangi hayvanlar için daha uygundur?
Araştırmalar en çok küçükbaş hayvanlar, domuzlar ve tavşanlar üzerinde yoğunlaşır. Kanatlılarda bütün bakla kullanımı daha sınırlıdır; germ unu ise kanatlı yemlerinde daha olumlu sonuçlar vermiştir.
Carob Türkiye ile Yem Sanayisi İçin Keçiboynuzu
Keçiboynuzu, yem sanayisinde doğru ürün ve doğru oranla kullanıldığında enerji ve lezzet katan doğal bir hammaddedir. Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı, unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz. Yem üretimi için hammadde arayan işletmeler, ihtiyaç duydukları ürün tipi, parça boyutu ve ambalaj şekli hakkında bizimle görüşebilir.
İlgili ürün sayfalarımız: Keçiboynuzu Kırığı (Granül), Keçiboynuzu Meyvesi ve Keçiboynuzu Unu/Tozu. Toptan ve ihracat talepleriniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Yerli kaynaklar
Karabulut, A., Canbolat, Ö., Kamalak, A., "Evaluation of carob, Ceratonia siliqua pods as a feed for sheep", Livestock Research for Rural Development, 18(7), Article 104, 2006. lrrd.
org/ lrrd18/ 7/ kara18104. htm Demirbaş, H. (Danışman: Çetinkaya, N.), "Keçiboynuzu Posasının Kimyasal Kompozisyonu ve İn-vitro Gerçek Sindirilebilirliğinin Belirlenmesi", Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 2019. hdl.
handle. net/ 20. 500. 12712/ 28921 Adıgüzel, A. H. (Danışman: Şahin, T.), "Broyler karma yemlerine ilave edilen kekik yağı (Origanum vulgare) ve keçiboynuzu (Ceratonia siliqua L.) karışımının besi performansı, karkas parametreleri ve bazı iç organ ağırlıkları üzerine etkisi", Yüksek lisans tezi, Kafkas Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 2020. acikbilim.
yok. gov. tr/ handle/ 20. 500. 12812/ 97339 Yabancı kaynaklar
Feedipedia, "Carob (Ceratonia siliqua)", Animal feed resources information system. feedipedia.
review. fao. org/ node/ 320 Kotrotsios, N., Christaki, E., Bonos, E., Florou-Paneri, P., "Carobs in productive animal nutrition", derleme makalesi (ekt ePublishing, JHVMS), 2017. ejournals.
epublishing. ekt. gr/ index. php/ jhvms/ article/ view… Hatzipapa, R. (Danışman: Tzamaloukas, O.), "The inclusion of carob in animal feed: a review", Lisans bitirme tezi, Cyprus University of Technology, 2023. hdl.
handle. net/ 20. 500. 14279/ 30490 Lanza, A., Priolo, A., "Effects of carob pulp and its tannins on lamb growth and meat quality. A report of three years of studies", Proceedings of the ASPA Congress – Recent Progress in Animal Production Science, Vol. 1, s. 592–594, 1999. agris.
fao. org/ search/ en/ records/ 64775fc9f2e6fe92b3671eed EFSA FEEDAP Panel, "Safety and efficacy of a feed additive consisting of locust bean gum for all animal species (Dupont Nutrition and Health)", EFSA Journal, 20(8), e07435, 2022. doi.
Bilimsel Kaynaklarorg/ 10. 2903/ j. efsa. 2022. 7435
