Keçiboynuzu Ağacında Erkek, Dişi ve Erdişi Ağaçlar
Keçiboynuzu ağaçlarının bir kısmı hiç meyve vermezken bir kısmı her yıl bakla doldurur. Bunun temel nedeni, keçiboynuzunun büyük ölçüde iki evcikli (dioik) bir tür olmasıdır: Erkek, dişi ve erdişi (hermafrodit) çiçekler çoğunlukla ayrı ağaçlarda bulunur. Erkek ağaç bakla vermez ama dişi ağaçların meyve tutması için polen sağlar.
Bu yazıda keçiboynuzunda çiçek tiplerini, erkek, dişi ve erdişi ağaçların özelliklerini, doğal popülasyonlardaki oranları, bahçede önerilen tozlayıcı ağaç oranlarını ve bunların verime etkisini bilimsel kaynaklar ışığında ele alıyoruz.
Keçiboynuzu Neden "İki Evcikli" Bir Ağaçtır?
Bitkilerin büyük çoğunluğunda aynı çiçekte hem erkek hem dişi organlar bulunur. Bazı türlerde ise erkek ve dişi çiçekler ayrı bireylerde oluşur; bu durum botanikte iki evciklilik (dioiklik) olarak adlandırılır. Keçiboynuzu bu ikinci gruba girer. IPGRI tarafından yayımlanan monografiye göre keçiboynuzu, bazı erselik formları da bulunan dioik bir türdür; erkek, dişi ve erselik çiçekler genellikle farklı ağaçlarda yer alır. Aynı salkımda hem tek eşeyli hem iki eşeyli çiçeklere ise nadiren rastlanır (Batlle ve Tous, 1997).
Bu durum baklagiller familyasında alışılmış bir özellik değildir. Aynı kaynakta, dioikliğin baklagiller arasında yaygın olmadığı ve evrimsel açıdan tek eşeyliliğin genellikle iki eşeyli bir atadan türemiş bir özellik olarak görüldüğü belirtilir. Dahmani ve arkadaşları da keçiboynuzu çiçeklerinin başlangıçta iki eşeyli olduğunu, gelişimin ilerleyen evrelerinde bir eşeye ait organların körelmesiyle işlevsel olarak tek eşeyli hâle geldiğini aktarır.
Uygulamada bunun anlamı şudur: Bir keçiboynuzu ağacının meyve verip vermeyeceği, büyük ölçüde onun çiçek tipine bağlıdır. Erkek ağaçlar ne kadar bakılırsa bakılsın bakla oluşturmaz. Dişi ağaçlar ise yakınlarında yeterli polen kaynağı yoksa ya hiç ya da çok az meyve tutar.
Keçiboynuzunda Çiçek Tipleri
Keçiboynuzu çiçekleri küçük, taç yaprakları olmayan ve kırmızımsı-yeşil renkli çiçeklerdir. Çiçek tipleri birbirinden şu özelliklerle ayrılır (Batlle ve Tous, 1997):
| Dişi çiçek | Bir disk üzerinde 6–8,5 mm boyunda bir pistil (dişi organ) ve körelmiş erkek organlardan oluşur; çevresinde beş tüylü çanak yaprak bulunur. Kıvrık yumurtalık iki karpelden oluşur ve çok sayıda tohum taslağı içerir; tepecik iki lopludur. |
| Erkek çiçek | Nektar salgılayan bir diskin çevresinde ince saplı beş erkek organ taşır; diskin ortasında körelmiş bir pistil yer alır. |
| Erselik (erdişi) çiçek | Hem gelişmiş bir pistil hem de beş erkek organ taşır; iki tipin birleşimi gibidir. |
Çiçek yapısı ilk bakışta karmaşık görünebilir. Kıbrıs'taki gözlemlere dayanan sınıflandırmalarda beş salkım tipinden söz edilir: uzun ve kısa saplı erkek organlara sahip iki ayrı erkek salkım tipi, erselik salkım, dişi salkım ve aynı salkımda erkek, dişi ve erselik çiçeklerin bir arada bulunduğu "poligam" salkımlar. Ancak pratikte en sade sınıflandırma erkek, dişi ve erselik salkım ayrımıdır (Batlle ve Tous, 1997). Bakanlığın yatırımcı rehberinde de keçiboynuzu çiçeklerinin "çok eşeyli" olduğu ifade edilir.
Erkek Tiplerin Çeşitliliği
Erkek ağaçlar da kendi içinde farklılık gösterir. İtalya, Portekiz ve İspanya'da gözlenen iki ana erkek tip, başçık renklerine göre yerel olarak "kırmızı" ve "sarı" erkekler diye adlandırılır. Ancak bu özelliğin sınıflandırma için yetersiz kaldığı, kırmızı erkeklerin çiçeklenmesinin ise sarılara göre daha uzun sürdüğü bildirilir (Batlle ve Tous, 1997).
Çiçekler Arasında Nektar ve Koku Farkları
Her üç çiçek tipi de nektar salgılar. İspanya'daki çalışmalara dayanan değerlendirmelerde dişi çiçeklerin hem nektar hacmi hem de şeker içeriği bakımından erkeklerden daha zengin olduğu aktarılır (Batlle ve Tous, 1997). Buna karşın Ürdün'de yapılan ve Uludağ Arıcılık Dergisi'nde yayımlanan bir çalışmada erkek ağaçların dişilere göre daha fazla ve daha yoğun nektar ürettiği bulunmuştur (Maha ve Haddad, 2012). Bu farklılık, nektar üretiminin çeşide, yöreye ve ölçüm yöntemine göre değişebildiğini gösterir.
Erkek ve erselik çiçekler, böcekleri çeken kendine özgü ağır bir koku yayar. Portekiz'de çiçek kokuları üzerinde yapılan bir analizde 25'ten fazla uçucu bileşik tanımlanmış; dişi çiçeklerin uçucu bileşik çeşitliliğinin erkek ve erselik çiçeklerden daha fazla, ana bileşiklerin miktarının ise daha düşük olduğu görülmüştür. Kokunun başlıca kaynağının üç çiçek tipinde de nektar diski olduğu belirlenmiştir (Custódio ve ark., 2006).
Erkek, Dişi ve Erdişi Ağaçların Özellikleri
| Özellik | Erkek ağaç | Dişi ağaç | Erdişi ağaç |
|---|---|---|---|
| Bakla verir mi? | Hayır | Evet, tozlanırsa | Evet |
| Polen üretir mi? | Evet | Hayır | Evet |
| Bahçedeki rolü | Tozlayıcı | Ana üretici | Tozlayıcı ve sınırlı üretici |
| Çiçeklenme süresi | Görece kısa | Uzun | Uzun |
Dişi Ağaçlar
Ticari keçiboynuzu bahçelerinin ana üretici ağaçları dişi çeşitlerdir. IPGRI monografisi, yetiştiricilerin tarih boyunca daha iyi bakla verdikleri için dişi ağaçları erseliklere tercih ettiğini ve ticari bahçelerde en yaygın çeşitlerin dişi olduğunu belirtir. Monografide değerlendirilen başlıca çeşitlerin büyük kısmı dişidir; örneğin İspanya'nın 'Negra', 'Rojal', 'Matalafera', Portekiz'in 'Mulata', 'Galhosa' ve Kıbrıs'ın 'Tylliria' çeşitleri dişi olarak sınıflandırılır.
Dişi çiçeklerin çiçeklenme süresi uzundur. İspanya'da yapılan fenoloji çalışmalarına göre dişi ve erselik çeşitlerde salkımların gelişimi iki ay ya da daha uzun sürerken, erkeklerde bu süre 1–1,5 aydır (Batlle ve Tous, 1997).
Erkek Ağaçlar
Erkek ağaçlar bakla vermez; bu nedenle tek başına üretim açısından "verimsiz" görünür. Ancak dişi ağaçların meyve tutabilmesi için gereken polenin ana kaynağıdır. World Agroforestry Centre veri tabanı, erkek ağaçların bakla dökmedikleri için süs ağacı olarak tercih edildiğini kaydeder (Orwa ve ark., 2009). Kent peyzajında, kaldırımlara bakla dökülmesinin istenmediği yerlerde erkek ağaç seçmek bu nedenle pratik bir çözümdür.
Erdişi (Hermafrodit) Ağaçlar
Erdişi ağaçlar hem polen üretir hem de bakla verebilir. IPGRI monografisi, erdişi ağaçların bahçede asla ana üretici olmadığını, ancak tozlayıcı olarak ilgi çektiğini vurgular. İtalya'da 'Bonifacio' ve 'Tantillo' gibi tipler bu amaçla seçilmiş, Kaliforniya'da yetiştirilen 'Santa Fe' ve 'Clifford' gibi erdişi çeşitler ise umut verici tozlayıcılar arasında gösterilmiştir. Erdişi tiplerin, aşıdan sonra genellikle dişi çeşitlerden daha erken (2–3. yılda) meyveye yattığı da gözlenmiştir (Batlle ve Tous, 1997).
Erdişilerin bir başka avantajı çiçeklenme süresidir. Erkek ağaçların çiçeklenme dönemi daha kısa olduğu için, uzun çiçeklenen dişi çeşitlerle örtüşme bakımından erdişi tozlayıcılar genellikle daha başarılıdır. Ancak monografide, erdişi çeşitlerin kendine verimli ya da dişilerle uyumlu olması durumunda özel bir değer taşıdığı, bu konunun ise yeterince araştırılmadığı belirtilir.
Doğal Popülasyonlarda Erkek–Dişi Oranı
Kendiliğinden yetişen keçiboynuzu topluluklarında erkek ve dişi ağaçların oranı kabaca eşittir. IPGRI monografisinde, 1919 tarihli bir gözleme dayanarak doğal ağaçların yaklaşık yarısının erkek olduğu ve erseliklerin çok az (yaklaşık yüzde 1) bulunduğu aktarılır (Batlle ve Tous, 1997).
Erselik ağaçların sıklığı bölgeden bölgeye değişir. İspanya'nın Akdeniz kıyısında dişi ve erkek tipler yaygınken erselikler nadirdir; erseliklere doğu kıyısında güneye ve Portekiz'in Algarve bölgesine göre daha sık rastlanır, Balear Adaları'nda ise sıklık İber Yarımadası'ndan daha yüksektir.
Önemli bir nokta da şudur: Aşı ile çoğaltılan bahçelerde ağırlıklı olarak dişi çeşitler aşılandığı için, bir üretim bölgesinin erkek–dişi dengesi zamanla değişebilir (Batlle ve Tous, 1997). Yani doğal popülasyondaki yarı yarıya oran, kültür bahçelerinde geçerli değildir.
Fideden Cinsiyet Anlaşılabilir mi?
Tohumdan yetiştirilen bir keçiboynuzu fidesinin erkek mi dişi mi olacağı, ancak ağaç çiçek açtığında kesin olarak anlaşılabilir. Bu nedenle tohumdan yetiştirilmiş aşısız ağaçların yaklaşık yarısının erkek çıkması beklenir. Avustralya'da 1989'da yayımlanan küçük bir denemede, genç fidelerin dal kesitlerinin boyayla muamele edilmesiyle cinsiyet tahmin edilmeye çalışılmış, ancak yazar sonuçların ağaçlar çiçeğe geldiğinde doğrulanması gerektiğini vurgulamıştır (Hart, 1989).
Bilimsel düzeyde cinsiyet belirlenmesine ilişkin çalışmalar da sürmektedir. Keçiboynuzu çiçeklerinde yürütülen bir gen ifadesi çalışmasında, etilen yolu ile ilişkili bazı genlerin ifade düzeylerinin erkeklik ile doğrudan ilişkili olduğu görülmüş ve etilenin cinsiyet ifadesinde rol oynayabileceği öne sürülmüştür (Caruso ve ark., 2008). Ancak bu bulgular henüz bahçede kullanılabilecek pratik bir cinsiyet testine dönüşmüş değildir.
Bahçede Kaç Erkek Ağaç Olmalı?
Keçiboynuzu bahçesinde tozlayıcı ağaç oranı, verimi doğrudan etkileyen kararlardan biridir. Ancak kaynaklarda tek bir "doğru oran" yoktur.
- IPGRI monografisi, önerilen oranların yüzde 4 ile yüzde 20 arasında değiştiğini; yaklaşık yüzde 12 tozlayıcı ağacın (yani 8 dişiye 1 erkek ya da erdişi) yeterli göründüğünü belirtir (Batlle ve Tous, 1997).
- Aynı kaynakta örnek düzen olarak tozlayıcıların her üç sırada bir ve sıra içinde iki dişi ağaç arasına dikilmesi, ayrıca hâkim rüzgârın geldiği yöndeki kenar sıralara ek erkek ağaç yerleştirilmesi önerilir.
- Julia Morton'un "Fruits of Warm Climates" eserinde ise her 25–30 dişi ağaç için bir erkek ağaç dikilmesinden söz edilir (Morton, 1987).
- Mallorca'daki 20 bahçede yapılan güncel bir araştırma, toplam bahçe üretiminin erkek ağaç oranı yaklaşık yüzde 25–30 olduğunda en yüksek düzeye çıktığını göstermiştir (Gómez-Martínez ve ark., 2025).
Mallorca çalışmasının ayrıntıları da dikkat çekicidir. Erkek–dişi oranının artması toplam tozlayıcı böcek sayısını yükseltmiş; dişi ağaç başına meyve ve tohum üretimi yaklaşık 0,7 erkek/dişi oranında zirve yapmıştır. Ancak çiftçi açısından en değerli özellik olan tohum ağırlığı, erkek oranı arttıkça azalmıştır. Araştırmacılar bunu, ağacın taşıdığı tohum sayısı ile tohum iriliği arasındaki dengeyle açıklamaktadır (Gómez-Martínez ve ark., 2025). Bu sonuçlar, erkek ağaç oranının yalnızca "ne kadar çok o kadar iyi" mantığıyla belirlenemeyeceğini gösterir.
Uygun oran; bölgenin rüzgâr ve böcek etkinliğine, kullanılan çeşitlerin çiçeklenme zamanlarına ve polenin çimlenme gücüne bağlıdır. IPGRI monografisi de optimum tozlayıcı yoğunluğunun ve erkek ile erdişi kullanımı arasındaki farkların henüz kesin olarak belirlenmediğini açıkça ifade eder.
Tozlayıcı Ağacın Verime Etkisi
Keçiboynuzunda döllenme olmadan bakla gelişmez. IPGRI monografisi, tüm baklaların tohum içerdiğini, tohumu eksik kalan bölümlerde baklanın tam genişliğine ulaşmadığını ve bu durumun tozlaşmanın zorunlu olduğunu gösterdiğini aktarır. Aynı kaynakta Girit'te tozlaşma eksikliğine bağlı ürün kayıpları bildirildiği, tozlayıcı ağaçların düzenlenmesinin geleneksel olarak ihmal edilmesinin düşük verime ve hatta bazı bahçelerin terk edilmesine katkıda bulunmuş olabileceği belirtilir.
Kıbrıs'ta yapılan bir çalışma da böcek tozlaşmasının önemini sayılarla ortaya koymuştur. Salkımları file torbayla kapatılarak yalnızca rüzgârla tozlaşmaya bırakılan çiçeklere göre, açıkta bırakılan çiçeklerde bölgeye bağlı olarak 4 ila 16 kat daha fazla bakla oluşmuş; bu baklalar daha ağır, daha uzun ve daha çok tohumlu olmuştur (Varnava ve ark., 2023). Kısacası, dişi ağacın yakınında polen kaynağı ve bu poleni taşıyacak böcekler bulunması, ürünün hem miktarını hem kalitesini etkiler.
Erkek Ağaç Sorununa Pratik Çözümler
Akdeniz'de yetiştiriciler, erkek ağaç dikmenin yer kaplamasını önlemek için asırlardır aşıdan yararlanır. IPGRI monografisinde geleneksel yöntemler şöyle özetlenir:
- Anaç erkekse, aşılı dişi ağacın ortasında anaca ait bir erkek dal bırakılır.
- Anaç dişiyse, ağaca erkek ya da erdişi bir göz aşılanır.
- Tozlaşma sorunu yaşayan mevcut bahçelerde bazı dişi ağaçlar tepe aşısıyla erkek ya da erdişi kalemle aşılanabilir.
Morton da Güney Avrupa'da ayrı erkek ağaç dikmek yerine bazı dişi ağaçlara erkek dal aşılandığını aktarır. Öte yandan doğal ağaçların yaklaşık yarısı erkek olduğu için, bahçe çevresindeki yol kenarlarında ya da makiliklerde kendiliğinden yetişen erkek ağaçlar tozlaşmaya katkı sağlayabilir; ancak IPGRI monografisine göre bunların sayısı genellikle yeterli değildir.
Erkek ya da verimsiz yabani ağaçların aşılanarak verimli çeşide dönüştürülmesi ise ayrı bir konudur. Bu yöntemleri "Keçiboynuzu Ağacında Aşılama Teknikleri" yazımızda ele alıyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Erkek keçiboynuzu ağacı meyve verir mi? Hayır. Erkek ağaçlar yalnızca polen üretir ve bakla oluşturmaz. Bakla, dişi ve erdişi ağaçlarda oluşur.
Keçiboynuzu ağacım çiçek açıyor ama meyve vermiyor, neden? Ağaç erkek olabilir ya da dişi olduğu hâlde çevresinde yeterli polen kaynağı bulunmuyor olabilir. Çiçeklenme döneminde yağışlı ve rüzgârlı hava, böcek etkinliğinin azlığı ve periyodisite de meyve tutumunu düşürebilir.
Bir bahçede kaç erkek ağaç olmalı? Kaynaklar yüzde 4 ile yüzde 30 arasında değişen oranlar verir. IPGRI monografisi yaklaşık yüzde 12 (8 dişiye 1 tozlayıcı) oranını yeterli bulurken, Mallorca'daki güncel bir çalışmada toplam üretim yüzde 25–30 erkek oranında en yüksek bulunmuştur.
Fide döneminde cinsiyet anlaşılabilir mi? Güvenilir ve yaygın kullanılan bir yöntem yoktur. Cinsiyet, ağaç çiçek açtığında kesin olarak anlaşılır; bu nedenle verimli bahçeler aşılı fidanlarla kurulur.
Carob Türkiye ile Keçiboynuzu Bahçesinden Ürüne
Keçiboynuzunda erkek, dişi ve erdişi ağaçların dengesi, bahçeden alınacak bakla ve çekirdek miktarını doğrudan etkiler. Bu dengenin doğru kurulması, hem meyve etinin hem de değerli çekirdeğin verimli biçimde elde edilmesinin ilk adımıdır.
Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı, unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz. Ürünlerimizi Keçiboynuzu Meyvesi ve Keçiboynuzu Çekirdeği sayfalarından inceleyebilir, çekirdeğin önemini Keçiboynuzu Çekirdeği Nedir? yazımızda okuyabilirsiniz. Toptan ve ihracat talepleriniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Yerli kaynaklar
T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü, "Keçiboynuzu (Harnup) Bahçe Tesisi Projesi Fizibilite Raporu ve Yatırımcı Rehberi", Ankara, 2020. eskisehir.
tarimorman. gov. tr/ BelgelerArsiv/ Yat%C4%B1r%C4%B… Maha, S., Haddad, N., "Utilization of forest biodiversity: Rewards of Ceratonia siliqua L. for Apis mellifera", Uludağ Arıcılık Dergisi, 12(2), 62–67, 2012. hdl.
handle. net/ 11452/ 15871 Yabancı kaynaklar
Batlle, I., Tous, J., "Carob tree. Ceratonia siliqua L. Promoting the conservation and use of underutilized and neglected crops. 17", Institute of Plant Genetics and Crop Plant Research, Gatersleben / International Plant Genetic Resources Institute, Roma, 1997. ISBN 92-9043-328-X. hdl.
handle. net/ 10568/ 104277 Dahmani, W., Elaouni, N., Abousalim, A., Akissi, Z. L. E., Legssyer, A., Ziyyat, A., Sahpaz, S., "Exploring Carob (Ceratonia siliqua L.): A Comprehensive Assessment of Its Characteristics, Ethnomedicinal Uses, Phytochemical Aspects, and Pharmacological Activities", Plants, 12(18), 3303, 2023. doi.
org/ 10. 3390/ plants12183303 Gómez-Martínez, C., González-Estévez, M. A., deCastro-Arrazola, I., Unglaub, P., Lázaro, A., "Landscape conservation and orchard management influence carob tree yield through changes in pollinator communities", PLoS ONE, 20, e0307357, 2025. doi.
org/ 10. 1371/ journal. pone. 0307357 Varnava, A. I., Manganaris, G. A., Stavrinides, M. C., "Assessing the biodiversity and the impact of pollinators on carob production", PLoS ONE, 18, e0291431, 2023. doi.
org/ 10. 1371/ journal. pone. 0291431 Custódio, L., Serra, H., Nogueira, J. M. F. ve ark., "Analysis of the Volatiles Emitted by Whole Flowers and Isolated Flower Organs of the Carob Tree Using HS-SPME-GC/MS", Journal of Chemical Ecology, 32(5), 929–942, 2006. doi.
org/ 10. 1007/ s10886- 006- 9044- 9 Caruso, M., Distefano, G., Ye, X., La Malfa, S., Gentile, A., Tribulato, E., Roose, M. L., "Generation of expressed sequence tags from carob (Ceratonia siliqua L.) flowers for gene identification and marker development", Tree Genetics & Genomes, 4(4), 869–879, 2008. doi.
org/ 10. 1007/ s11295- 008- 0159- 8 Morton, J. F., "Carob", Fruits of Warm Climates, Miami, 1987. growables.
org/ information/ TropicalFruit/ CarobMorton. htm Orwa, C., Mutua, A., Kindt, R., Jamnadass, R., Simons, A., "Agroforestree Database: a tree reference and selection guide, version 4.0 – Ceratonia siliqua", World Agroforestry Centre, 2009. apps.
worldagroforestry. org/ treedb2/ AFTPDFS/ Ceratonia_sili… Hart, A. J., "Sex determination in seedlings of carob", WANATCA Yearbook, 1989 (Rare Fruit Council of Australia arşivi). rfcarchives.
Bilimsel Kaynaklarorg. au/ Next/ Fruits/ Carob/ CarobSex1- 93. htm
