Keçiboynuzu Çeşitleri Nelerdir?
Keçiboynuzu, Akdeniz havzasında binlerce yıldır yetiştirilen bir ağaç olduğu için her üretici ülkenin kendi yerel çeşitleri vardır. İspanya'da Rojal, Negra ve Duraio; Portekiz'de Mulata ve Galhosa; İtalya'da Amele ve Gibiliana; Kıbrıs'ta Tillyria (Tylliria) bu çeşitlerin en bilinenleri arasındadır. Bu çeşitler bakla iriliği, şeker içeriği, çekirdek oranı, erkencilik ve hastalıklara dayanıklılık bakımından birbirinden belirgin şekilde ayrılır.
Bu yazıda dünyadaki önemli keçiboynuzu çeşitlerini ülke ülke tanıtıyor, araştırmalarda ölçülen bakla ve çekirdek özelliklerini karşılaştırıyor ve çeşit seçiminde hangi kriterlerin öne çıktığını ele alıyoruz.
Keçiboynuzunda "Çeşit" Ne Anlama Gelir?
Keçiboynuzu (Ceratonia siliqua L.) doğada tohumla çoğalır ve tohumdan gelen her ağaç genetik olarak farklıdır. Yüzyıllar boyunca üreticiler, iri ve tatlı bakla veren ya da verimli olan ağaçları seçmiş, bunları aşı yoluyla çoğaltmıştır. Bugün "çeşit" dediğimiz şey, büyük ölçüde bu şekilde seçilmiş ve aşıyla çoğaltılmış klonlardır. Akdeniz meyvelerini değerlendiren Tous ve Ferguson (1996), keçiboynuzunun esas olarak tohumdan yetiştirilmiş anaçlar üzerine göz aşısı veya kalem aşısı ile çoğaltıldığını belirtir.
Bu yüzden keçiboynuzu çeşitlerinin önemli bir kısmı uluslararası tescilli ticari çeşitlerden çok, belirli bir bölgeye özgü yerel çeşitler veya köy çeşitleri niteliğindedir. Martins-Loução ve arkadaşlarının (2024) derlemesine göre Portekiz 2013'te 44 aksesyondan oluşan bir gen kaynağı koleksiyonu kurmuş, İspanya'da üç farklı lokasyonda bir gen bankası bulunmakta ve Fransa, Yunanistan, İtalya ile İspanya'daki on bir kurum keçiboynuzu materyalini yerinde ve yerinden ayrı (in situ ve ex situ) korumaktadır.
Çeşitleri birbirinden ayıran başlıca özellikler şunlardır:
- Eşey durumu: dişi, erkek veya erdişi (hermafrodit) olması
- Bakla ağırlığı, boyu, genişliği ve et kalınlığı
- Çekirdek oranı (çekirdeğin bakla ağırlığı içindeki payı)
- Şeker içeriği ve tat
- Erkencilik (meyveye yatma yaşı) ve verim
- Ağaç gücü ve taç yapısı
- Hastalık ve zararlılara duyarlılık
İspanya Çeşitleri
İspanya, keçiboynuzu çeşitleri üzerine en çok araştırma yapılan ülkelerden biridir. Tous ve Ferguson (1996), İspanya'nın önemli çeşitleri olarak Negra, Rojal, Matalafera ve Duraio'yu sayar.
Katalonya'da kuru koşullarda (yaklaşık 500 mm yağış) yürütülen ve aşıdan sonraki 18 yılı kapsayan bir denemede dört İspanyol çeşidi karşılaştırılmıştır (Tous ve ark., 2009):
| Çeşit | Ortalama bakla ağırlığı | Çekirdek oranı | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|---|
| Rojal | 18,9 g | %11,8 | En iri bakla, en erkenci |
| Duraio | 16,2 g | %17,3 | En yüksek birikimli çekirdek verimi (ağaç başına 95 kg) |
| Banya de Cabra | 15,3 g | %15,2 | Orta düzey |
| Matalafera | — | — | En düşük ağaç gücü |
Aynı çalışmada çekirdeğin gam içeriği (kuru ağırlık üzerinden) en yüksek Duraio'da (%56,9), en düşük Rojal'de (%54,1) bulunmuş; araştırmacılar Duraio'yu yeni bahçeler için en iyi performans gösteren dişi çeşit olarak değerlendirmiştir. Birikimli bakla üretiminde ise çeşitler arasında anlamlı fark bulunmamıştır.
Bu tablo, keçiboynuzunda çeşit seçiminin neden kullanım amacına bağlı olduğunu iyi gösterir: Rojal iri ve etli baklasıyla un, toz ve kırık gibi pulp ürünleri için öne çıkarken, Duraio daha yüksek çekirdek oranıyla gam hammaddesi açısından avantajlıdır.
Portekiz Çeşitleri
Portekiz'in Algarve bölgesi, dünyanın önemli keçiboynuzu üretim merkezlerinden biridir. Tous ve Ferguson (1996), Portekiz çeşitleri olarak Mulata ve Galhosa'yı öne çıkarır. Algarve'de yedi yıl boyunca (1997–2003) 13 Portekiz ve 2 İspanyol çeşidinin incelendiği bir çalışmada, bölgedeki aşılı ağaçların büyük bölümünün Mulata çeşidinden oluştuğu, Galhosa'nın ise ikinci sırada geldiği belirtilmiştir (Barracosa ve ark., 2007). Araştırmacılar, tek bir çeşide bu denli yoğunlaşılmasının bölgesel biyoçeşitliliği tehdit ettiği uyarısında bulunmuştur.
Aynı çalışmada çekirdek veriminin çeşitlere göre geniş bir aralıkta değiştiği görülmüştür: Canela en yüksek ortalama çekirdek verimine (%18,14) sahipken, onu Alfarroba Burro (%16,57) ve Pé Curto (%14,73) izlemiş, en düşük değer Lagoinha'da (%10,85) ölçülmüştür. İncelenen diğer Portekiz çeşitleri arasında Costela Canela, Costela Vaca, Brava Lagoa, Spargale, Costa Loulé, Gasparinha ve Aida da yer almaktadır (Barracosa ve ark., 2007).
İspanya'da Karşılaştırılan Akdeniz Çeşitleri
Kuzeydoğu İspanya'da altı İspanyol (A-19, Bugadera, Gastor-1, Gaucin-1, Sayalonga, Rojal), üç Portekiz (Aida, Galhosa, Mulata) ve bir İtalyan (Albarcara) çeşidinin karşılaştırıldığı on çeşitlik deneme, farklı ülke çeşitlerini aynı koşullarda görmek açısından değerlidir (Tous ve ark., 2008). Bulgular özetle şöyledir:
- En iri baklaları (20 g'ın üzerinde) Rojal ve Mulata vermiş, ancak bu iki çeşidin çekirdek oranı en düşük grupta (%10–12) kalmıştır.
- En küçük baklalar Gaucin-1 (13,0 g) ve Albarcara'da (14,1 g) görülmüş; buna karşılık çekirdek oranı Gaucin-1'de %14,8, Albarcara'da %20,6 ile en yüksek düzeye çıkmıştır.
- Albarcara ve Aida'da birikimli çekirdek verimi ağaç başına 33 kg'ı aşmıştır.
- Aida, Rojal ve A-19 en erkenci çeşitler olmuştur.
- Araştırmacılar yeni bahçeler için Aida, Albarcara, Galhosa, Gaucin-1 ve Mulata'yı önermiştir.
Bu sonuçlar, keçiboynuzunda bakla iriliği ile çekirdek oranı arasında çoğu zaman ters bir ilişki bulunduğunu gösterir. Martins-Loução ve arkadaşları (2024) da pulp ve çekirdek içeriği arasında negatif bir ilişki olduğuna dikkat çeker.
İtalya, Kıbrıs, Yunanistan ve Diğer Ülkeler
İtalya
Tous ve Ferguson (1996), İtalya'nın önemli çeşitleri olarak Gibiliana ve Amele'yi sayar. İtalya'daki keçiboynuzu hastalıklarını derleyen Castello ve arkadaşları (2023) ise Amele di Bari'yi küllemeye dayanıklı çeşitler arasında anar.
Kıbrıs
Kıbrıs, tarihsel olarak keçiboynuzu üretiminin ve ihracatının önemli merkezlerinden biridir. Tous ve Ferguson (1996) Kıbrıs çeşidi olarak Tylliria'yı anar. Kıbrıs'taki keçiboynuzu gen kaynaklarını dokuz tarımsal-çevresel bölgede 124 ağaç üzerinden inceleyen Kyratzis ve arkadaşları (2021), adada yaygın ve baskın yerel çeşidin "Tillyria", Karpaz yarımadasında ise "Kountourka" olduğunu belirtir; çalışmanın giriş bölümünde "Apostolika", "Mavroteratsia" ve "Koumpota" gibi başka yerel tiplerden de söz edilir. Aynı çalışmada ortalama bakla ağırlığı yaklaşık 17 g, boyu yaklaşık 15 cm, genişliği yaklaşık 23 mm olarak ölçülmüş; aşılı materyalde genetik çeşitliliğin düşük olduğu saptanmıştır. Çekirdek/bakla oranı, bakla genişliği ve kalınlığı gibi özelliklerin esas olarak genetik kontrol altında olduğu, fenolik madde ve tanen içeriğinin ise daha çok yetişme bölgesinden etkilendiği bulunmuştur.
Yunanistan, Tunus ve Kaliforniya
Tous ve Ferguson (1996), Yunanistan çeşidi olarak Hemere'yi, Tunus çeşidi olarak Sfax'ı, Kaliforniya'da geliştirilen çeşit olarak da Santa Fe'yi sayar.
Balear Adaları
İspanya'nın Balear Adaları'nda yerel çeşitler marjinal koşullarda denenmektedir. Düşük yağışlı bir arazide 13 yerel çeşidin hiçbir girdi kullanılmadan yetiştirildiği bir denemede, erdişi çeşitler H-2-12, sa llebre ve Lloseta beşinci yılda üretime girmiş ve en iyi sonucu vermiştir. Randıman bakımından ise Granja (%19'un üzerinde), H2-12 (%16'nın üzerinde) ve Bugadera (%15'in üzerinde) öne çıkmıştır (Barceló ve ark., 2023).
Erkek, Dişi ve Erdişi Çeşitler
Keçiboynuzu çoğunlukla ayrı eşeyli bir ağaçtır; ancak erdişi (hem erkek hem dişi organları taşıyan) çeşitler de vardır. Martins-Loução ve arkadaşları (2024), erdişi çeşitlerin özellikle İspanya'nın doğu kıyılarında bulunduğunu belirtir. Erdişi çeşitler kendi kendini tozlayabildikleri için bahçede ayrıca erkek ağaç dikme ihtiyacını azaltabilir; Kaliforniya'da geliştirilen Santa Fe de kendine verimli bir çeşit olarak tanımlanır (Coit, Fruit Varieties and Horticultural Digest).
Dişi çeşitlerle kurulan bahçelerde ise tozlayıcı ağaç gereklidir. Tous ve Ferguson (1996), yeni bahçelerde her sekiz dişi ağaca bir erkek veya erdişi ağaç önerildiğini, geleneksel bahçelerde ise dişi ağaçların üzerine erkek dallar aşılandığını belirtir. İspanyol çeşit denemelerinde de bahçelerin yaklaşık %12'si tozlayıcı ağaçlardan oluşturulmuştur (Tous ve ark., 2008; 2009).
Eşey durumunun hastalık duyarlılığıyla da ilişkili olabildiği bildirilmektedir. Erbaş (2024), İspanya'da test edilen bazı erdişi çeşitlerin dişi çeşitlere göre yaprak bitine daha duyarlı bulunduğunu aktarır.
Hastalık Duyarlılığı Açısından Çeşitler
Çeşit seçimi, ilaçsız ya da az girdili yetiştiricilikte önemli bir koruma aracıdır. Castello ve arkadaşlarının (2023) derlemesinde küllemeye karşı:
| Durum | Çeşitler |
|---|---|
| Dayanıklı olarak tanımlananlar | Rojal, Matalafera, Amele di Bari, Racemosa |
| Duyarlı olarak tanımlananlar | Negra, Melera, Saccarata |
Bu bilgiler İtalya ve İspanya koşullarındaki gözlemlere dayanır; farklı iklimlerde hastalık baskısının değişebileceği unutulmamalıdır.
Çeşit Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?
Keçiboynuzunda "en iyi çeşit" yoktur; kullanım amacına ve bölgeye en uygun çeşit vardır. Kaynaklardaki bulgular şu genel ilkelere işaret eder:
- Un, toz ve kırık gibi pulp ürünleri hedefleniyorsa iri ve etli baklalı çeşitler öne çıkar.
- Çekirdek ve gam hammaddesi hedefleniyorsa çekirdek oranı yüksek çeşitler avantajlıdır.
- Yerel iklime uyum sağlamış çeşitler genellikle daha güvenli bir başlangıçtır.
- Bahçede yeterli tozlayıcı ağaç veya erdişi çeşit planlanmalıdır.
- Tek bir çeşide aşırı bağımlılık, hem biyoçeşitlilik hem de hastalık riski açısından dezavantaj olabilir.
Türkiye'deki yerel keçiboynuzu tipleri ve bu konuda yürütülen araştırmalar ayrı bir yazının konusudur. Kısaca belirtmek gerekirse, Antalya'da yapılan bir çalışmada yerli "Etli" ve "Sisam" genotiplerinin bakla özellikleri bakımından yabani genotipe göre üstün, yabani genotipin ise çekirdek özellikleri bakımından daha iyi olduğu bildirilmiştir (Gübbük ve ark., 2010).
Sık Sorulan Sorular
Dünyada en çok bilinen keçiboynuzu çeşitleri hangileridir? İspanya'da Rojal, Negra, Matalafera ve Duraio; Portekiz'de Mulata ve Galhosa; İtalya'da Amele ve Gibiliana; Kıbrıs'ta Tillyria en sık anılan çeşitlerdir.
İri baklalı çeşitler her zaman daha mı iyidir? Hayır. Araştırmalarda iri baklalı çeşitlerin çekirdek oranının çoğu zaman daha düşük olduğu görülmüştür. Uygun çeşit, hedeflenen ürüne göre değişir.
Erdişi keçiboynuzu çeşidi ne avantaj sağlar? Erdişi çeşitler kendi kendini tozlayabildiği için ayrı erkek ağaç ihtiyacını azaltabilir.
Çekirdek oranı neden önemlidir? Çekirdek, keçiboynuzu gamının hammaddesidir. Çekirdek oranı yüksek çeşitler gam üretimi açısından daha değerlidir.
Carob Türkiye ile Doğru Hammadde
Keçiboynuzu çeşitleri arasındaki farklar, sonunda elde edilen ürünün özelliklerine de yansır: Etli baklalar pulp ürünleri için, çekirdek oranı yüksek baklalar gam hammaddesi için öne çıkar. Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı, unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz.
Çekirdek hakkında ayrıntılı bilgi için Keçiboynuzu Çekirdeği Nedir? yazımızı okuyabilir, Keçiboynuzu Çekirdeği ve Keçiboynuzu Meyvesi ürün sayfalarımızı inceleyebilirsiniz. Toptan ve ihracat talepleriniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Yerli kaynaklar
Erbaş, S., "Keçiboynuzu Tarımı ve Endüstrisi Fizibilite Raporu", Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı, Yayın No: 153, 2024. kalkinmakutuphanesi.
gov. tr/ assets/ upload/ dosyalar/ keciboy… Gübbük, H., Kafkas, E., Güven, D., Güneş, E., "Physical and phytochemical profile of wild and domesticated carob (Ceratonia siliqua L.) genotypes", Spanish Journal of Agricultural Research, 8(4), 1129–1136, 2010. doi.
org/ 10. 5424/ sjar/ 2010084- 1209 Yabancı kaynaklar
Tous, J., Ferguson, L., "Mediterranean Fruits", Progress in New Crops (ed. J. Janick), s. 416–430, 1996. growables.
org/ information/ TropicalFruit/ CarobProgNewCrop. htm Tous, J., Romero, A., Hermoso, J. F., Ninot, A., Plana, J., Batlle, I., "Agronomic and Commercial Performance of Four Spanish Carob Cultivars", HortTechnology, 19(2), 465–470, 2009. agris.
fao. org/ search/ es/ records/ 65dfd0fa4c5aef494fe5a2cf Tous, J., Romero, A., Hermoso, J. F., Ninot, A., Plana, J., "Fruiting and Kernel Production Characteristics of Ten Mediterranean Carob Cultivars Grown in Northeastern Spain", Journal of the American Pomological Society, 62(4), 144–150, 2008. doi.
org/ 10. 71318/ apom. 2008. 62. 4. 144 Barracosa, P., Osório, J., Cravador, A., "Evaluation of fruit and seed diversity and characterization of carob (Ceratonia siliqua L.) cultivars in Algarve region", Scientia Horticulturae, 114, 250–257, 2007. doi.
org/ 10. 1016/ j. scienta. 2007. 06. 024 Kyratzis, A. C., Antoniou, C., Papayiannis, L. C., Graziani, G., Rouphael, Y., Kyriacou, M. C., "Pod morphology, primary and secondary metabolite profiles in non-grafted and grafted carob germplasm are configured by agro-environmental zone, genotype, and growing season", Frontiers in Plant Science, 11, 612376, 2021. doi.
org/ 10. 3389/ fpls. 2020. 612376 Martins-Loução, M. A., Correia, P. J., Romano, A., "Carob: A Mediterranean Resource for the Future", Plants, 13(9), 1188, 2024. doi.
org/ 10. 3390/ plants13091188 Castello, I., Polizzi, G., Vitale, A., "Major Pathogens Affecting Carob in the Mediterranean Basin: Current Knowledge and Outlook in Italy", Pathogens, 12(11), 1357, 2023. doi.
org/ 10. 3390/ pathogens12111357 Barceló, M., Pou, J., Llompart, M., Luna, J. M., Garau, C., "El garrover (Ceratonia siliqua L.): un cultiu alternatiu adaptat a condicions marginals", VIII Jornades de Medi Ambient de les Illes Balears, Societat d'Història Natural de Balears, s. 522–525, 2023. portalinvestigacio.
uib. es/ documentos/ 686c0c4126b2021a4349… Coit, J. E., "Carob Varieties for the Semi-arid Southwest", Fruit Varieties and Horticultural Digest (yıl belirtilmemiş). journal.
Bilimsel Kaynaklaramericanpomological. org/ index. php/ jofaps/ article/ …
