Keçiboynuzu Sağlık Beyanları: AB ve Türkiye Mevzuatı
Keçiboynuzu hakkında bilimsel araştırmaların sayısı arttıkça, ürün etiketlerinde ve reklamlarda “kolesterolü düşürür”, “kan şekerini dengeler”, “bağışıklığı güçlendirir” gibi ifadelere daha sık rastlanmaktadır. Oysa hem Avrupa Birliği'nde hem de Türkiye'de gıdalarda sağlık beyanı kullanımı sıkı kurallara bağlıdır ve bilimsel bir çalışmanın varlığı, o ifadenin etikette kullanılabileceği anlamına gelmez.
Bu yazıda AB'de keçiboynuzuyla ilgili değerlendirilen bir sağlık beyanı örneğini, Türkiye'de 2023 yılında yürürlüğe giren düzenlemeleri ve keçiboynuzu ürünlerinin etiketlenmesinde dikkat edilmesi gereken temel noktaları ele alıyoruz.
Beslenme Beyanı ile Sağlık Beyanı Arasındaki Fark
Gıda mevzuatında iki farklı beyan türü birbirinden ayrılır. Beslenme beyanı, bir gıdanın enerji veya besin öğesi içeriğine ilişkin ifadelerdir; “lif kaynağı”, “şeker ilave edilmemiştir” gibi. Sağlık beyanı ise bir gıda veya bileşeni ile sağlık arasında ilişki kuran ifadelerdir; örneğin bir bileşenin normal kan kolesterol düzeyinin korunmasına katkıda bulunduğunu söylemek bir sağlık beyanıdır.
Bu ayrım uygulamada çok önemlidir, çünkü iki beyan türü farklı kurallara tabidir. Türkiye'de 2023 yılında yapılan düzenlemeyle bu iki alan ayrı yönetmeliklere bölünmüştür. Daha önce tek bir metin olan Türk Gıda Kodeksi Beslenme ve Sağlık Beyanları Yönetmeliği (26.01.2017 tarihli, 29960 mükerrer sayılı Resmî Gazete) yürürlükten kaldırılmış; yerine 20.04.2023 tarihli ve 32169 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Beslenme Beyanları Yönetmeliği gelmiştir (KPMG, 2023). Aynı gün aynı Resmî Gazete'de, sağlık beyanlarını düzenleyen ayrı bir yönetmelik de yayımlanmıştır (Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik, 2023).
Türkiye'de Sağlık Beyanları: 2023 Düzenlemesi
Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik, Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) tarafından yürütülmektedir. Yönetmeliğin amacı, tüketicinin en üst düzeyde korunması için gıda ve takviye edici gıdalarda sağlık beyanı kullanımının usul ve esaslarını belirlemektir. Keçiboynuzu ürünleri açısından öne çıkan hükümler şöyle özetlenebilir:
- Sağlık beyanı belirsiz, yanlış veya yanıltıcı olamaz.
- Beyanlar, vücut fonksiyonlarındaki değişikliklere atıf yaparak tüketicide kaygı yaratamaz.
- Kilo kaybının miktarına atıf yapan beyanlar ile tanıklık, tavsiye veya onay içeren ifadeler kullanılamaz.
- Hastalık riskinin azaltılmasına ilişkin beyanlarda, hastalığın birden fazla risk faktörü olduğunu belirten bir ifade bulunmalıdır.
- Tarım ve Orman Bakanlığı'na kayıtlı işletmeler, Kurum'un kılavuzunda yer alan beyanları ayrıca izin başvurusu veya bildirim yapmadan kullanabilir.
- İzin verilen sağlık beyanlarının listesi, Kurum'un yayımladığı kılavuzun eklerinde yer alır.
- Gıda işletmecisi beyanın koşullarına uymakla yükümlüdür ve ilgili belgeleri saklamak zorundadır.
(Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik, 2023)
Bu yapı şu anlama gelir: Bir keçiboynuzu ürününde sağlık beyanı kullanılmak isteniyorsa, ifadenin TİTCK'nın kılavuzunda listelenen beyanlardan biri olması ve o beyan için tanımlanan kullanım koşullarının ürün tarafından karşılanması gerekir. Yönetmelik daha sonra 23.08.2023 tarihli ve 32288 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan bir değişiklikle güncellenmiştir (KPMG, 2023b). Etikette beyan kullanmayı planlayan işletmelerin, kılavuzun ve yönetmeliğin güncel hâlini resmi kaynaklardan kontrol etmesi gerekir.
Etikette Hastalıkla İlgili İddia Yasağı
Sağlık beyanı yönetmeliğinden bağımsız olarak, Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği de etikette neyin söylenemeyeceğine dair temel bir sınır çizer. Yönetmeliğin 7. maddesine göre gıda hakkındaki bilgilendirme yanıltıcı olamaz ve özel beslenme amaçlı gıdalara ilişkin mevzuat saklı kalmak kaydıyla, bir gıdanın bir hastalığı önleme, tedavi etme veya iyileştirme özelliği olduğu belirtilemez. Bu kurallar reklam, tanıtım, ambalajın şekli ve görünüşü için de geçerlidir (Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği, 2017; 2024 değişiklikleriyle).
Keçiboynuzu ürünleri açısından bunun pratik karşılığı şudur: “Diyabete iyi gelir”, “kolesterolü tedavi eder”, “kansızlığı giderir”, “ishali keser” gibi ifadeler, ürünün kendisi bilimsel olarak ne kadar ilgi görürse görsün, gıda etiketinde ve tanıtımında kullanılamaz.
Avrupa Birliği'nde Keçiboynuzu ile İlgili Bir Beyan Örneği
Avrupa Birliği'nde sağlık beyanları Regulation (EC) No 1924/2006 çerçevesinde değerlendirilir; Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) beyanın bilimsel dayanağını inceler, Avrupa Komisyonu ve üye devletler ise izin verip vermemeye karar verir. Keçiboynuzuyla doğrudan ilgili somut bir örnek, Komisyon'un 2016/1411 sayılı Tüzüğü'nde yer almaktadır.
Bu tüzüğe göre bir İspanyol şirketi, keçiboynuzu baklasından elde edilen bir karbonhidrat ekstraktı olan FRUIT UP® için, yüksek glisemik karbonhidratlara kıyasla yemek sonrası kan şekeri yanıtını azalttığı yönünde bir sağlık beyanı başvurusunda bulunmuştur. EFSA, ürünün tüketimi ile yemek sonrası glisemik yanıtın azalması arasında, fruktozun glukozun yerine kullanıldığında gösterdiği iyi bilinen etkinin ötesinde bir neden-sonuç ilişkisi kurulamadığı sonucuna varmıştır. Ayrıca ürün sakarozla karşılaştırıldığında bir etki gözlenmediği belirtilmiştir. Bu değerlendirme sonucunda beyanın 1924/2006 sayılı Tüzük'ün gerekliliklerini karşılamadığı ve izin verilmemesi gerektiği kararlaştırılmıştır (Commission Regulation (EU) 2016/1411; EFSA Journal 2015;13(5):4098'e atıfla).
Bu örnek, keçiboynuzu sektörü için öğretici bir mesaj taşır: Bir keçiboynuzu ürünüyle yapılmış insan çalışmalarının bulunması, sağlık beyanının otomatik olarak onaylanacağı anlamına gelmez. Düzenleyici kurumlar etkinin, uygun karşılaştırma grubuna göre ve hedef popülasyonda net biçimde gösterilmesini bekler.
Araştırma Bulgusu ile Etiket Beyanı Aynı Şey Değildir
Keçiboynuzu lifinin kan lipitleri üzerindeki etkisi, birkaç randomize kontrollü çalışmada incelenmiştir. Örneğin hiperkolesterolemisi olan 58 gönüllüyle yapılan 6 haftalık bir çalışmada günde 15 g keçiboynuzu lifi preparatı LDL kolesterolde yüzde 10,5 düşüşle ilişkilendirilmiştir (Zunft ve ark., 2003). Bu tür bulgular bilimsel açıdan değerlidir; ancak bir ürünün etiketinde “kolesterolü düşürür” yazılabilmesi için yeterli değildir.
Bunun birkaç nedeni vardır:
- Çalışmalarda kullanılan materyal genellikle özel olarak hazırlanmış bir preparattır; piyasadaki her keçiboynuzu ürünü aynı bileşimde değildir.
- Beyanın kullanılabilmesi için ürünün, onaylı beyanda tanımlanan koşulları (bileşen miktarı, günlük tüketim miktarı vb.) sağlaması gerekir.
- Beyan, resmi olarak listelenmiş ve onaylanmış bir ifade olmalıdır; şirketin kendi yorumuyla oluşturulamaz.
Bağışıklık ve Sindirimle İlgili Beyanlar
Keçiboynuzu ürünlerinde sıkça görülen bir diğer iddia alanı bağışıklık ve sindirim sistemidir. Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü'nün 2018'de yayımladığı ve EFSA kılavuzunu temel alan rehbere göre, bağışıklık sistemine ilişkin olumlu değerlendirilen genel beyanlar C, D, A, B6, B12 vitaminleri, çinko, bakır, folat, demir ve selenyum gibi elzem besin öğeleriyle ilgilidir. Patojenlere karşı savunma ve enfeksiyon riskinin azaltılmasına ilişkin değerlendirmelerin tümü olumsuz sonuçlanmış; genel gastrointestinal rahatsızlıklara ilişkin başvurular da olumsuz görüş almıştır (T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı GKGM, 2018).
Bu çerçevede “keçiboynuzu bağışıklığı güçlendirir” gibi genel ifadelerin, belirli bir onaylı beyana ve koşullarına dayanmadan kullanılması mevzuata uygun değildir.
Beslenme Beyanları: Lif, Şeker ve Doğallık İfadeleri
Keçiboynuzu ürünlerinde sağlık beyanı yerine daha sık kullanılabilecek olan, besin içeriğine dair beslenme beyanlarıdır. Mülga 2017 yönetmeliği de beslenme beyanlarının yalnızca yönetmeliğin ekinde yer alan beyanlar ve koşullarına uygun olduğunda kullanılabileceğini düzenliyordu (Türk Gıda Kodeksi Beslenme ve Sağlık Beyanları Yönetmeliği, 2017). Bu ilke, 2023 tarihli Beslenme Beyanları Yönetmeliği ile ayrı bir metne taşınmıştır (KPMG, 2023).
Dolayısıyla “lif kaynağı”, “yüksek lif”, “şeker ilave edilmemiştir” gibi ifadeler serbestçe kullanılamaz; her birinin yönetmelikte tanımlanmış eşik değerleri ve koşulları vardır. Örneğin keçiboynuzu tozunun lif içeriği yüksek olabilir; ancak ürün etiketinde lif beyanı yapılmadan önce ürünün analiz sonuçlarıyla yönetmelikteki koşulların karşılandığı doğrulanmalıdır.
İhracat Yapan İşletmeler İçin Pratik Notlar
Keçiboynuzu ürünlerini Avrupa Birliği'ne veya başka pazarlara ihraç eden işletmeler, hedef ülkenin beyan mevzuatına uymak zorundadır. Türkiye'de kullanılabilen bir ifade, hedef pazarda farklı koşullara bağlı olabilir veya hiç kullanılamayabilir. Bu nedenle:
- İhracat etiketleri, hedef pazarın mevzuatına göre ayrıca kontrol edilmelidir.
- B2B teknik dokümanlar (spesifikasyon, analiz sertifikası) ile tüketiciye yönelik pazarlama metinleri birbirinden ayrılmalıdır.
- Web sitesi, sosyal medya ve katalog metinleri de “tanıtım” kapsamında değerlendirilebileceğinden etiketle aynı özenle hazırlanmalıdır.
- Bilimsel çalışmalara atıf yapılırken, çalışmanın sonucu ürünün kendisine aitmiş gibi sunulmamalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Keçiboynuzu için AB'de onaylanmış bir sağlık beyanı var mı? Bu yazı kapsamında incelediğimiz resmi metinlerde keçiboynuzuna özgü onaylanmış bir sağlık beyanına rastlamadık; buna karşılık keçiboynuzu ekstraktı FRUIT UP® için yapılan bir başvurunun reddedildiğini gösteren 2016/1411 sayılı Tüzük mevcuttur. Güncel durum için AB sağlık beyanları kaydının kontrol edilmesi gerekir.
Türkiye'de sağlık beyanlarını hangi kurum düzenliyor? 2023 düzenlemesiyle gıda ve takviye edici gıdalarda sağlık beyanı kullanımı TİTCK'nın yürüttüğü yönetmelikle düzenlenmektedir.
Etikette “doğal”, “katkısız” gibi ifadeler sağlık beyanı mıdır? Bu ifadeler sağlık beyanı değildir; ancak yanıltıcı bilgilendirme yasağı kapsamında doğru ve kanıtlanabilir olmaları gerekir.
Bir blog yazısında keçiboynuzu araştırmalarından söz etmek beyan sayılır mı? Ürün satışıyla doğrudan ilişkilendirilen tanıtım metinleri değerlendirmeye konu olabilir. Bilimsel bulguları aktarırken ölçülü dil kullanmak ve ürünle tedavi arasında ilişki kurmamak önemlidir.
Carob Türkiye ile Mevzuata Uygun Tedarik
Keçiboynuzu ürünlerinde doğru etiketleme, hem tüketici güveni hem de ihracat süreçleri açısından kritik öneme sahiptir. Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı (granül), unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz; toptan ve ihracat talepleriniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
İlgili yazılar ve ürünler: Carob Extract (Keçiboynuzu Ekstresi) Nedir?, Keçiboynuzunda D-Pinitol Nedir?, Ürünlerimiz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık veya tıbbi tavsiye yerine geçmez. Mevzuatın güncel hâli resmi kaynaklardan kontrol edilmelidir.
Yerli kaynaklar
Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete, 20.04.2023, Sayı: 32169 (Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu). faolex.
fao. org/ docs/ pdf/ tur224261. KPMG Türkiye, “Türk Gıda Kodeksi Beslenme Beyanları Yönetmeliği yayımlanmıştır”, Mali Bülten, 2023. kpmgvergi.
com/ yayinlar/ mali- bultenler/ gumruk/ turk- gida- ko… KPMG Türkiye, “Ürün etiketlerinde mülga Türk Gıda Kodeksi Beslenme ve Sağlık Beyanları Yönetmeliğine uygun sağlık beyanı ile piyasaya arz edilebilme zaman aralığının uzatıldığı belirtilmiştir”, Mali Bülten, 2023. kpmgvergi.
com/ yayinlar/ mali- bultenler/ gumruk/ urun- etiketl… Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği, Resmî Gazete, 26.01.2017, Sayı: 29960 (mükerrer); 06.04.2024 tarihli ve 32512 sayılı değişiklikler işlenmiş metin. alomaliye.
com/ wp- content/ uploads/ 2017/ 01/ turk- gida- kod- 06… Türk Gıda Kodeksi Beslenme ve Sağlık Beyanları Yönetmeliği (mülga), Resmî Gazete, 26.01.2017, Sayı: 29960 (mükerrer). faolex.
fao. org/ docs/ pdf/ tur171238. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü, “Bağışıklık Sistemi, Gastrointestinal Sistem ve Patojen Mikroorganizmalara Karşı Savunma ile İlgili Sağlık Beyanlarına İlişkin Bilimsel Gereklilikler Hakkında Kılavuz”, 2018. tarimorman.
gov. tr/ GKGM/ Belgeler/ DB_Risk_Degerlendirme/ Bil… Yabancı kaynaklar
European Commission, “Commission Regulation (EU) 2016/1411 of 24 August 2016 refusing to authorise certain health claims made on foods, other than those referring to the reduction of disease risk and to children's development and health”, Official Journal of the European Union, 2016 (FRUIT UP® değerlendirmesi: EFSA Journal 2015;13(5):4098). legislation.
gov. uk/ eur/ 2016/ 1411/ introduction Zunft, H. J., Lüder, W., Harde, A., Haber, B., Graubaum, H. J., Koebnick, C. ve ark. “Carob pulp preparation rich in insoluble fibre lowers total and LDL cholesterol in hypercholesterolemic patients”, European Journal of Nutrition, 2003; 42(5): 235–242. doi.
Bilimsel Kaynaklarorg/ 10. 1007/ s00394- 003- 0438- y
