Malta ve Akdeniz Adalarında Keçiboynuzu Geleneği
Akdeniz adaları, keçiboynuzunun en köklü geleneklere sahip olduğu yerlerin başında gelir. Malta'da ağaç kırsal peyzajın simgesi ve dilde uzun ömrün işaretidir; Sicilya'nın güneydoğusunda keçiboynuzlu meralar kültürel peyzajın parçasıdır; Girit'te şurubu ve odunuyla gündelik hayatta yer alır; Kıbrıs'ta ise bir dönem "kara altın" olarak adanın ekonomisini taşımıştır.
Bu yazıda Malta, Sicilya ve Girit başta olmak üzere Akdeniz adalarındaki keçiboynuzu geleneğini; ağacın peyzajdaki yerini, geleneksel ürünleri, koruma yaklaşımlarını ve adalar arasındaki ortak mirası kaynaklara dayanarak ele alıyoruz.
Adalar ve Keçiboynuzu: Neden Bu Kadar Güçlü Bir Bağ?
Akdeniz adalarının çoğu benzer zorluklarla karşı karşıyadır: Sınırlı tarım arazisi, kurak yazlar, ince ve taşlı topraklar, rüzgâra açık yamaçlar. Bu koşullarda yetişebilen ve ürün verebilen ağaçlar, ada ekonomileri için her zaman değerli olmuştur. Keçiboynuzu bu ağaçların başında gelir.
Keçiboynuzu kurakçıl bir ağaçtır; ansiklopedik kaynaklara göre yıllık 250–500 mm yağışa uyum sağlamıştır ve topraktaki tuza belirli bir düzeye kadar dayanabilir. Deniz etkisine açık ada kıyıları düşünüldüğünde bu özellikler ağacın neden adalarda bu kadar yaygınlaştığını açıklamaya yardımcı olur. Martins-Loução ve arkadaşlarının 2024 tarihli derlemesinde de keçiboynuzunun kuru tarım ve tarımsal ormancılık sistemlerine uyumlu olduğu, peyzaj restorasyonu ve biyolojik çeşitliliğin korunmasında rol oynayabileceği vurgulanır.
Adalarda keçiboynuzu genellikle tek başına değil, zeytin gibi diğer kurakçıl ağaçlarla birlikte yetişir. Akdeniz'in yarı kurak bölgelerinde zeytin ve keçiboynuzunun çok amaçlı ağaç dikimleri olarak kırsal peyzajdaki değişen rolü, Makhzoumi'nin 1997 tarihli çalışmasının da konusudur.
Malta: Kırsal Peyzajın Simgesi
Malta, keçiboynuzunun kültürel olarak en görünür olduğu adalardan biridir. Charles F. Grech'in 1996 yılında Uluslararası Keçiboynuzu Sempozyumu'nda sunduğu çalışmaya göre keçiboynuzu, Malta Adaları'nda en yaygın ağaçtır ve adaların ne kadar ağaçlık olduğunun bir göstergesi sayılır. Ağaç çoğunlukla Malta adasında, sık kümeler hâlinde ve sıklıkla zeytin ağaçlarıyla karışık olarak bulunur; bu kümeler önemli ekolojik işlevler gören yarı doğal ormanlık alanlar oluşturur.
Ağacın Malta'ya ne zaman geldiği tartışmalıdır. Malta Yeryüzü Dostları'nın yayınında keçiboynuzu, antik çağda adaya getirilmiş bir "arkeofit" olarak tanımlanır. BirdLife Malta'dan Victor Falzon ise ağacın yerli mi yoksa çok eskiden, belki Roma döneminde getirilmiş mi olduğunun belirsiz olduğunu yazar.
Malta'daki keçiboynuzu, Akdeniz'in diğer bölgelerindekinden farklı bir görünüme sahiptir. Ian Mifsud'un 2001 tarihli yazısına göre ağaç Akdeniz anakarasında 20 metreye kadar çıkabilirken Malta'da nadiren 6 metreyi geçer ve genellikle büyük bir çalı formunda gelişir. Grech de ağacın rüzgâra açık alanlarda alçak ve rüzgârın şekillendirdiği bir çalı olarak kaldığını, korunaklı vadilerde ise 10 metreye kadar ulaşabildiğini belirtir.
Ağacın Malta kültüründeki yeri o kadar güçlüdür ki pek çok Maltalı keçiboynuzunu ülkenin ulusal ağacı sanır; oysa ulusal ağaç farklı bir türdür. Alçak ve geniş dallarıyla keçiboynuzu, Maltalı çocukların tırmandığı ve ağaç evleri kurduğu klasik bir kırsal ağaçtır.
Malta'da Geleneksel Kullanımlar
Grech'in çalışmasına göre Malta'da keçiboynuzu baklaları geleneksel olarak hayvan yemi olarak kullanılmış, büyük perhiz dönemi tatlılarına dönüştürülmüş, yaprak döküntüsü saksı toprağı olarak değerlendirilmiş, odunu ise yakacak olarak kullanılmıştır.
- Karamelli tal-ħarrub: Büyük perhiz ve Kutsal Cuma döneminde yenen keçiboynuzu şekerlemeleri. Kaynaklar bu şekerlemeleri perhiz döneminde izin verilen tek "tatlı" olarak anar.
- Ġulepp tal-ħarrub: Kıvamı bala benzeyen ev yapımı keçiboynuzu şurubu. Geleneksel olarak sıcak suyla karıştırılıp boğaz ağrısı ve soğuk algınlığında içilir.
- Bal: BirdLife Malta'ya göre keçiboynuzu çiçekleri Malta balının başlıca kaynaklarından biridir.
- Hayvan yemi: Baklalar geleneksel olarak atlara ve sığırlara yedirilmiştir.
Karamelli tal-ħarrub'un hikâyesi, adalar arasındaki kültürel bağı da gösterir. GuideMeMalta'daki bir yazıya göre bu şekerlemeler, eşit miktarda keçiboynuzu ve baldan yapılan eski bir Sicilya tarifinin (caramelle di carrube) uyarlamasıdır.
Ağacın sonbaharda açan çiçekleri de Malta'da kolayca fark edilir. Malta Yeryüzü Dostları'na göre keçiboynuzu ağaçları genellikle erkek ya da dişidir; erkek ağaçlar sonbaharda belirgin bir koku yayar ve bu sayede uzaktan tanınabilir. Ağaç, kurak yaz mevsiminden sonra böcekler için önemli bir besin kaynağıdır.
Malta'da Koruma, Simgesel Anlam ve Yaşlı Ağaçlar
Grech'in 1996 tarihli çalışması, keçiboynuzunun Malta'daki yasal durumuna dair ilginç bir bilgi verir: Ağaç iki dünya savaşı arasındaki dönemde sıkı biçimde korunmuş, ancak çalışmanın yazıldığı tarihte yasal koruma altında değildir. Çalışma, keçiboynuzunun korunan yerli türler arasına alınmasını öngören düzenleme önerilerinden ve kamusal alanlardaki keçiboynuzlarının korunmasını destekleyen planlama politikasından da söz eder. Aynı çalışmaya göre meyve vermeyen ağaçlara karşı çiftçilerin olumsuz tutumu, keçiboynuzu için bir tehdit oluşturmaktadır.
Grech, keçiboynuzunun Malta dilinde uzun ömrün simgesi olduğunu da belirtir. Bu simgesel anlam, adadaki yaşlı ağaçlarla somut bir karşılık bulur. Malta'nın en ünlü ağaçlarından biri, Xemxija'daki eski Roma yolu üzerinde, Xemxija Miras Patikası boyunca yer alan ve "Il-Ħarruba Xwejħa" (Yaşlı Keçiboynuzu) adıyla bilinen ağaçtır. Bu ağacın gövde çevresi 7,25 metre olarak verilmekte ve bin yaşın üzerinde olduğuna inanılmaktadır. Bu yaş bir tahmindir; kaynaklar bunu kesin bir ölçüm sonucu olarak değil, yaygın bir kabul olarak aktarır.
Keçiboynuzu Malta edebiyatında da yer bulmuştur. Ünlü Maltalı şair Ruzar Briffa'nın okullarda okutulan "Quo Vadis" şiirinde keçiboynuzu ağacı, insan hayatının akışına dair bir simge olarak kullanılır.
Sicilya: Ragusa ve Modica'nın Keçiboynuzlu Peyzajı
Ansiklopedik kaynaklarda İtalya, İspanya'nın ardından keçiboynuzunun önde gelen üreticileri arasında sayılır. Ülkede keçiboynuzunun kültürel olarak en görünür olduğu bölgelerden biri Sicilya'nın güneydoğusudur. Ragusa, Modica ve çevresinde keçiboynuzu ağaçları, meralar ve tarlalarla birlikte bölgeye özgü bir kültürel peyzaj oluşturur.
Bu peyzaj akademik çalışmalara da konu olmuştur. Venturi ve arkadaşlarının 2022 yılında Biodiversity and Conservation dergisinde yayımlanan çalışması, geleneksel silvopastoral (ağaçlı mera) sistemlerdeki doğrusal peyzaj unsurlarının çok işlevli rolünü incelerken Ragusa'daki keçiboynuzlu meraları örnek olarak ele alır. Abbate ve arkadaşlarının 2023 tarihli çalışması ise Modica ve Rosolini'deki yerel topluluğun tarımsal biyolojik çeşitliliği kültürel miras olarak nasıl algıladığını ve keçiboynuzunun bu kırsal peyzajın kimliğini belirlemedeki rolünü inceler.
Bu çalışmaların ortak mesajı şudur: Sicilya'da keçiboynuzu yalnızca bir tarım ürünü değil, aynı zamanda bölgenin kimliğini oluşturan bir peyzaj unsurudur. Ağaç; gölgesiyle hayvanlara barınak, meyvesiyle yem ve gelir, varlığıyla da bölge insanına aidiyet duygusu sağlar.
Sicilya'nın keçiboynuzu mutfağındaki yeri de unutulmamalıdır. Yukarıda değindiğimiz gibi Malta'nın karamelli tal-ħarrub'u, Sicilya'daki caramelle di carrube geleneğinden uyarlanmıştır. İki ada arasındaki bu tarif alışverişi, Akdeniz'in ortak mutfak kültürüne güzel bir örnektir.
Girit: Şurup ve Ocak Ateşi
Yunanistan'ın en büyük adası Girit'te de keçiboynuzu gündelik hayatın bir parçasıdır. Ansiklopedik kaynaklar, Girit'te keçiboynuzu şurubu üretildiğini ve keçiboynuzu odununun sıklıkla yakacak olarak kullanıldığını, hatta bazen meşe ve zeytin odununa tercih edildiğini aktarır.
Yunancada keçiboynuzu için hem Arapça kökenli "charoupi" hem de "boynuz" anlamına dayanan "xylokerato" adlarının kullanılması, adanın hem Doğu Akdeniz hem de Antik Yunan mirasını taşıdığını hatırlatır. Girit'teki keçiboynuzu kültürüne ilişkin ayrıntılı ve kaynaklı bilgiler sınırlı olduğundan, burada yalnızca doğrulanabilen kullanımları aktarmakla yetiniyoruz.
Kıbrıs: Kara Altının Adası
Akdeniz adalarındaki keçiboynuzu geleneğinden söz ederken Kıbrıs'ı anmamak olmaz. Kaynaklara göre 1890'lardan 1960'lara kadar Kıbrıs'ta keçiboynuzu ihracat için yaygın olarak yetiştirilmiş; yaklaşık iki milyon ağaçtan yılda yaklaşık 50.000 ton ürün alınmıştır. Ürün, adaya getirdiği döviz nedeniyle "kara altın" olarak anılmıştır.
Kıbrıs mutfağında keçiboynuzu şurubu (haroupomelo) ve bu şurupla yapılan "pasteli" tatlısı önemli bir yer tutar. Köylerde keçiboynuzu öğütülür, toz sepetler içinde soğuk suda bekletilir ve süzülen şekerli su kaynatılarak şurup elde edilir. Kıbrıs'taki keçiboynuzu ambarları ve liman ticareti ayrı bir yazımızın konusudur.
Adalar Arası Ortak Miras
Farklı dilleri konuşan ve farklı tarihlere sahip olan bu adalar, keçiboynuzu söz konusu olduğunda şaşırtıcı ölçüde benzer gelenekler paylaşır:
| Ada | Yerel ad | Öne çıkan gelenekler |
|---|---|---|
| Malta | Ħarruba | Perhiz şekerlemesi, öksürük şurubu, bal, yaşlı ağaçlar |
| Sicilya | Carrubo / carruba | Keçiboynuzlu meralar, kültürel peyzaj, keçiboynuzlu şekerlemeler |
| Girit | Charoupi, xylokerato | Şurup, yakacak odun |
| Kıbrıs | Charoupi | "Kara altın", ihracat, şurup ve pasteli |
Bu ortak noktalar, keçiboynuzunun Akdeniz'in ortak kültürel dokusunun bir parçası olduğunu gösterir. Anadolu'nun Akdeniz kıyısındaki harnup pekmezi geleneği de bu dokunun doğal bir uzantısıdır.
Sık Sorulan Sorular
Malta'da keçiboynuzunun adı nedir?
Maltacada keçiboynuzuna "ħarruba", ağaca ise "siġra tal-ħarrub" denir.
Karamelli tal-ħarrub nedir?
Malta'da büyük perhiz döneminde yenen geleneksel keçiboynuzu şekerlemesidir; kaynaklara göre eski bir Sicilya tarifinden uyarlanmıştır.
Malta'daki bin yaşındaki keçiboynuzu ağacı nerede?
Xemxija'daki eski Roma yolu üzerinde, Xemxija Miras Patikası boyunca yer alır. Ağacın bin yaşın üzerinde olduğuna inanılır; bu yaş kesin bir ölçüme değil, tahmine dayanır.
Sicilya'da keçiboynuzu en çok nerede yetişir?
Ada'nın güneydoğusundaki Ragusa ve Modica çevresi, keçiboynuzlu peyzajıyla bilinir.
Carob Türkiye ile Akdeniz'in Ortak Mirası
Malta'nın ħarrubası, Sicilya'nın carrubosu, Girit'in xylokeratosu ve Anadolu'nun harnubu aynı ağacın farklı adlarıdır. Bu ağaç, Akdeniz insanlarına yüzyıllardır gıda, gelir ve kültürel kimlik sağlamaktadır.
Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı, unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz. Ürünlerimizi Ürünlerimiz sayfasından inceleyebilir, keçiboynuzunun genel özellikleri için Keçiboynuzu Nedir? yazımızı okuyabilirsiniz. Toptan ve ihracat talepleriniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Yerli kaynaklar
Mahdad, Y.M. & Gaouar, S.B.S., "Origin, distribution and domestication of the carob tree (Ceratonia siliqua L.)", Turkish Journal of Botany (TÜBİTAK), 47(2), 89–96, 2023. doi.
org/ 10. 55730/ 1300- 008X. 2748 Melikşah Güler, "Keçiboynuzu ağacı: Doğal şifa kaynağı ve lezzetli meyveleriyle tanınan ağaç", Bengü Türk, 1 Mart 2025. benguturk.
com/ yasam/ keciboynuzu- agaci- dogal- sifa- kaynagi- … Yabancı kaynaklar
Grech, C.F., "The current status of Ceratonia siliqua L. in the Maltese Islands", 3rd International Carob Symposium, Tavira, 1996. um.
edu. mt/ library/ oar/ handle/ 123456789/ 5167 Mifsud, I., "Il-Ħarruba (The Carob)", In-Natura, 18, 10–14, 2001. um.
edu. mt/ library/ oar/ handle/ 123456789/ 43229 Falzon, A., "November Flower of the Month: Carob Tree (MT: Siġra tal-Ħarrub)", Friends of the Earth Malta, 2021. foemalta.
org/ blog/ carobtree/ Falzon, V., "Carob", MaltaToday (BirdLife Malta), 2010. maltatoday.
com. mt/ environment/ nature/ 5051/ 6- carob Drury, M., "6 reasons the old carob tree is part of Maltese culture", GuideMeMalta, 2019. guidememalta.
com/ en/ 6- reasons- the- old- carob- tree- is- part- … Grima, L., "Timeless legacy: Did you know that this carob tree in Xemxija is over a thousand years old?", GuideMeMalta, 2025. guidememalta.
com/ en/ timeless- legacy- did- you- know- that- thi… Venturi, M. ve ark., "The multifunctional role of linear features in traditional silvopastoral systems: the sabana de morro in Dolores (El Salvador) and the pastures with carob trees in Ragusa (Italy)", Biodiversity and Conservation, 31(10), 2315–2327, 2022. doi.
org/ 10. 1007/ s10531- 021- 02220- 9 Abbate, R., Menconi, M., Grohmann, D., "Local community's perception of agrobiodiversity as cultural heritage and the role of Ceratonia siliqua L. in characterizing the rural landscape identity of Modica and Rosolini (Sicily-Italy)", AIIA 2022, Lecture Notes in Civil Engineering 337, Springer, 2023, s. 1019–1027. doi.
org/ 10. 1007/ 978- 3- 031- 30329- 6_105 Makhzoumi, J.M., "The changing role of rural landscapes: olive and carob multi-use tree plantations in the semiarid Mediterranean", Landscape and Urban Planning, 37(1–2), 115–122, 1997. doi.
org/ 10. 1016/ S0169- 2046(96)00376- 3 Martins-Loução, M.A., Correia, P.J., Romano, A., "Carob: A Mediterranean Resource for the Future", Plants, 13(9), 1188, 2024. doi.
org/ 10. 3390/ plants13091188 Wikipedia, "Carob". en.
wikipedia. org/ wiki/ Carob Anassa, "The story of the carob", 2019. anassa.
Bilimsel Kaynaklarcom/ news- press/ the- story- of- the- carob
