Orta Doğu ve Körfez Ülkelerinde Keçiboynuzu Talebi
Keçiboynuzu Orta Doğu için yabancı bir ürün değildir; ağacın doğal yayılış alanı Suriye, Lübnan, Filistin, Ürdün ve Mısır'ı da kapsar. Bölgedeki talebin en görünür yüzü, Ramazan aylarında iftar sofralarına gelen "kharoub" adlı keçiboynuzu içeceği ve Lübnan'ın köklü keçiboynuzu pekmezi geleneğidir.
Bu yazıda bölgedeki tüketim alışkanlıklarını, Türkiye'den Arap ülkelerine giden çerezlik keçiboynuzu ticaretini ve FAOSTAT dış ticaret verilerinin bu tabloyu ne ölçüde yansıttığını kaynaklarıyla ele alıyoruz. Rakamların sınırlarını da açıkça belirterek ihracatçılar için pratik bir çerçeve sunuyoruz.
Keçiboynuzu Orta Doğu'nun Yerli Bir Ürünüdür
Keçiboynuzunun Orta Doğu'daki talebini anlamak için önce ağacın bölgeyle bağına bakmak gerekir. Dahmani ve arkadaşlarının 2023'te Plants dergisinde yayımlanan kapsamlı derlemesine göre keçiboynuzu ağacı, batı Akdeniz'e ulaşmadan önce Türkiye, Kıbrıs, Suriye, Lübnan, Filistin, güney Ürdün, Mısır, Arabistan, Tunus ve Libya'da yabani olarak yetişmekteydi. Yani bölge halkı için keçiboynuzu, dışarıdan tanıtılmış bir "süper gıda" değil, kuşaklardır sofrada olan tanıdık bir meyvedir.
Aynı derleme, bölgedeki geleneksel kullanımlara da örnekler verir. Mısır'da keçiboynuzu baklalarının bugün kek, kurabiye, içecek ve çeşitli atıştırmalıklarda yaygın biçimde kullanıldığı belirtilir. Filistin'de bakla ve çekirdeklerin halk hekimliğinde yer bulduğu, Tunus'ta ise keçiboynuzu suyunun geleneksel kullanımları olduğu aktarılır. Bu geleneksel kullanımlar bilimsel bir sağlık kanıtı anlamına gelmez; ancak ürünün bölgede ne kadar köklü bir kültürel karşılığı olduğunu gösterir.
Bu köklü tanışıklık, ticaret açısından önemli bir avantajdır. Alıcının ürünü tanıması, tadını bilmesi ve nasıl kullanacağını önceden bilmesi; Orta Doğu pazarında keçiboynuzunun "anlatılması gereken yeni ürün" olmaktan çok "doğru kalitede bulunması gereken bilindik ürün" olarak konumlanmasını sağlar.
Ramazan Sofrasında Keçiboynuzu İçeceği
Bölgedeki talebin en belirgin mevsimsel zirvesi Ramazan ayıdır. Arapça "kharoub" (خروب) adıyla bilinen keçiboynuzu içeceği, Mısır ve Levant'ta (Doğu Akdeniz kıyı ülkeleri) özellikle Ramazan ayında yaygın biçimde tüketilen geleneksel bir içecek olarak tanımlanmaktadır.
Farklı ülkelerden kaynaklar bu geleneği şöyle aktarır:
| Mısır | Egyptian Streets'te 2022'de yayımlanan Ramazan içecekleri derlemesinde kharoub, soğuk geleneksel Ramazan içecekleri arasında sayılır. Hazırlanışında keçiboynuzu baklalarının bir gece suda bekletildiği, ardından aynı suyla birlikte yaklaşık bir saat kaynatıldığı; içeceğin diğer içeceklere göre daha koyu kıvamlı olduğu belirtilir. |
| Filistin | NPR'ın 2017 tarihli haberinde, Birleşik Arap Emirlikleri'nde yaşayan Filistinli şef Dima Al Sharif'in ifadesiyle Filistin'de Ramazan'ın tercih edilen içeceğinin keçiboynuzu suyu (kharoub) olduğu aktarılır. |
| Lübnan | Lübnan televizyonu LBCI'ın 2016 tarihli haberinde, keçiboynuzu pekmezinden yapılan bu içeceğin Trablus halkı tarafından özellikle Ramazan ayında satın alındığı belirtilir. |
Hazırlama yöntemleri de ülkeden ülkeye değişir. Mısır'da baklaların kırılıp kavrulduğu, karamelize şekerle birleştirilip suyla kaynatıldığı daha uzun bir yöntem anlatılırken, Lübnan'da keçiboynuzu pekmezinin suyla seyreltildiği pratik bir yöntemin kullanıldığı aktarılır. Middle East Eye'ın Ramazan içecekleri yazısında da Lübnan, Filistin ve Mısır'da sevilen keçiboynuzu suyunun bir bardak suya bir yemek kaşığı keçiboynuzu pekmezi ve bir çay kaşığı esmer şeker eklenerek, üzerine çam fıstığı serpilerek hazırlanabileceği yazılır.
Burada sık yapılan bir karışıklığa da dikkat çekmek gerekir. Levant'ta Ramazan'ın bir diğer meşhur içeceği olan "jallab", aynı yazıya göre hurma, üzüm pekmezi ve gül suyundan yapılır; yani keçiboynuzu içeceği değildir. İhracat görüşmelerinde iki ürünün birbirine karıştırılmaması, doğru hammadde talebinin anlaşılması açısından önemlidir. Türk mutfağındaki karşılığı ve evde hazırlanışı için Harnup Şerbeti (Keçiboynuzu Şerbeti) Nedir? yazımıza göz atabilirsiniz.
Levant'ta Pekmez Geleneği: Lübnan Örneği
Lübnan, bölgede hem üretici hem de işleyici kimliğiyle öne çıkar. Dahmani ve arkadaşlarının derlemesinde, Lübnan'da olgun meyvelerden elde edilen keçiboynuzu pekmezinin tatlandırıcı olarak kullanıldığı belirtilir. Pekmezin ev ölçeğinin ötesinde sanayi ölçeğinde de üretildiği, bilimsel literatürden anlaşılmaktadır: Bahry ve arkadaşları 2017'de Bioresource Technology dergisinde, Lübnan gıda sanayisinde keçiboynuzu şurubu hazırlanmasından kalan katı atıklardan ikinci nesil biyoetanol üretimini incelemiştir.
Lübnan'ın üretim tarafındaki ağırlığına dair ilginç bir veri, Türkiye'de hazırlanan bir değer zinciri raporunda yer alır. Yaşama Dair Vakıf'ın UNDP destekli projede hazırladığı 2018 tarihli raporda, 2013 yılı için ağaç başına tohum (meyve) üretiminde Lübnan'ın 91 kg ile ilk sırada, Kıbrıs'ın 53 kg, Türkiye'nin ise 47,5 kg ile onu izlediği aktarılmaktadır.
Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı'nın (BAKA) 2024 tarihli fizibilite raporu da bölgeye ilişkin benzer bir gözlemi paylaşır: Raporda, Mısır gibi bazı ülkelerde keçiboynuzu tanelerinin su ile ekstrakte edilmesiyle elde edilen keçiboynuzu şurubunun popüler bir içecek olduğu belirtilmektedir. Bu bilgiler, bölgedeki talebin büyük ölçüde içecek ve pekmez gibi sıvı ürünler etrafında şekillendiğini göstermektedir.
Körfez ve Arap Yarımadası: Çerezlik Keçiboynuzu
Körfez ülkeleri ve Suudi Arabistan'daki talep, sahadan gelen bilgilerle daha iyi anlaşılabilir. Yaşama Dair Vakıf'ın raporu, Gazipaşa ve Gülnar'da toplayıcılar, aracılar, işleme tesisleri ve ihracatçılarla yapılan görüşmelere dayanır ve bu açıdan değerlidir.
Raporda dikkat çeken tespitler şunlardır:
- Türkiye'den keçiboynuzunun bütün meyve, çekirdek ve toz gibi formlarda İtalya, İspanya, Almanya, İngiltere ve Yunanistan gibi AB ülkelerinin yanı sıra Suudi Arabistan, Fas ve Lübnan gibi Orta Doğu ve Afrika ülkelerine ihraç edildiği belirtilir.
- İhracat firmalarıyla bağlantılı alıcıların ağırlıkla AB ülkeleri, Arap ülkeleri ve ABD olduğu, ihraç edilen keçiboynuzunun büyük oranda yüksek kaliteli ve çerezlik olduğu ifade edilir.
- Bal oranı yüksek, çerezlik keçiboynuzunun genellikle Arap ülkelerine, sanayi amaçlı kullanılan keçiboynuzunun ise Avrupa ülkelerine gönderildiği aktarılır.
Raporda yer alan bir işleme tesisi temsilcisinin ifadesi de bu talebin niteliğini özetler: Ürünün Mısır'a ve Suudi Arabistan'a gittiği, Mekke ve Medine'de halkın keçiboynuzunu "hurma gibi" evine götürdüğü anlatılır. Bu, istatistiksel bir ölçüm değil, bir saha görüşmesidir; ancak Arap Yarımadası'ndaki talebin önemli bir kısmının sanayi hammaddesinden çok doğrudan tüketilen, tatlı ve etli meyveye yönelik olduğunu düşündürür.
Aynı rapor, çerezlik kaliteyi belirleyen ölçütü de açıklar: İçi beyaz ve dolgun etli keçiboynuzu çerezlik olarak ayrılır ve köylü ile baharatçı arasında diğer kalitelere göre yaklaşık yüzde 500 daha yüksek fiyattan el değiştirir. Rapora göre 300 metrenin altındaki bölgelerden toplanan keçiboynuzunun tatlılığı az ve iç rengi koyu iken, 450 metrenin üzerinde çok daha kaliteli meyveler elde edilmektedir. Körfez pazarına yönelik çalışan bir tedarikçi için bu, ürün seçiminin ve sınıflandırmanın neden belirleyici olduğunu açıkça gösterir.
Ticaret Verileri Ne Gösteriyor?
Bölgedeki talebi rakamlarla ölçmek kolay değildir. FAO'nun FAOSTAT veri tabanında keçiboynuzu dış ticareti "Locust beans (carobs)" kalemi altında izlenir. Aşağıdaki tablo, FAOSTAT'ın Temmuz 2026 sürümündeki bu kalemden bazı ülkelerin ithalat miktarlarını göstermektedir.
| Ülke / Bölge | 2019 (ton) | 2022 (ton) | 2024 (ton) |
|---|---|---|---|
| Mısır | 2.811 | 1.667 (tahmini) | 2.482 (tahmini) |
| Ürdün | 108 | 146 (tahmini) | Veri yok |
| Kuveyt | 2 | 2 | Veri yok |
| Birleşik Arap Emirlikleri | Veri yok | Veri yok | 59 (uluslararası kuruluş verisi) |
| Batı Asya toplamı | 214 | 148 (tahmini) | 61 (tahmini) |
Bu tablo ilk bakışta şaşırtıcı derecede küçük rakamlar içerir. Aynı veri setinde dünya toplam ithalatı 2024 için 30.547 ton olarak görünür; yani Batı Asya'nın payı bu kalemde çok sınırlıdır. Mısır ise bölgede hem ithalatçı hem de ihracatçı olarak öne çıkar; FAOSTAT'ta Mısır'ın 2019 ihracatı 16.618 ton olarak resmi değerle yer alırken sonraki yılların değerleri tahmini olarak işaretlenmiştir.
Bu rakamları yorumlarken şu sınırlamaları akılda tutmak gerekir:
- FAOSTAT'taki kalem keçiboynuzu baklasına ilişkindir; pekmez, toz, gam ve şerbet konsantresi gibi işlenmiş ürünler farklı gümrük kalemlerinde izlenir.
- Suudi Arabistan, Katar, Bahreyn ve Umman için bu kalemde son yıllara ait anlamlı bir ithalat kaydı görünmemektedir; bu, ticaretin olmadığı anlamına değil, bu kalem altında raporlanmadığı anlamına gelebilir.
- Bazı değerler resmi bildirim değil, FAO veya uluslararası kuruluşların tahminidir.
- FAOSTAT'ın bu kaleminde Türkiye'ye ait ihracat kaydı bulunmaz; Türkiye'nin keçiboynuzu dış ticareti farklı alt kalemler üzerinden izlenir.
Dolayısıyla resmi veriler bölgedeki talebin tamamını değil, yalnızca ham bakla ticaretinin kayda geçen kısmını gösterir. Saha raporlarındaki çerezlik ve pekmez ticaretiyle birlikte okunduğunda, Orta Doğu talebinin hacimden çok ürün tipi ve kalite üzerinden şekillenen bir talep olduğu söylenebilir.
Talebi Şekillendiren Etkenler
Orta Doğu ve Körfez pazarına yönelik çalışan bir tedarikçi için talebi belirleyen başlıca etkenler şöyle özetlenebilir:
1. Ramazan takvimi
Keçiboynuzu içeceğinin Ramazan'la özdeşleşmesi, pekmez ve içeceklik hammaddeye olan talebin bu dönemde yoğunlaştığını düşündürür. Ramazan ayı hicri takvime göre belirlendiği için her yıl miladi takvimde öne kayar; dolayısıyla sevkiyat planlamasının da her yıl yeniden yapılması gerekir. Bayram öncesi stok yapan perakendeciler için ürünün Ramazan başlamadan raflarda olması önemlidir.
2. Ürün tipi
Bölgedeki kullanımlar; içeceklik pekmez, doğrudan tüketilen çerezlik meyve ve ev ölçeğinde içecek yapımına uygun kırık baklalar etrafında yoğunlaşır. Sanayi tarafında ise keçiboynuzu tozu ve gamı, gıda üreticilerinin genel hammadde ihtiyacının bir parçasıdır.
3. Tat ve kalite beklentisi
Saha raporunun aktardığı gibi, Arap ülkelerine gönderilen keçiboynuzunun bal oranı yüksek ve çerezlik nitelikte olması beklenir. Tatlılık, et oranı ve iç renk bu pazarda fiyatı doğrudan etkiler.
4. Belgelendirme
Müslüman nüfusun yoğun olduğu pazarlarda helal belgesi çoğu alıcı için temel bir beklentidir. Sertifikalar konusunu Keçiboynuzu Ürünlerinde Sertifikalar: Organik, Helal, Koşer yazımızda ele alıyoruz.
İhracatçılar İçin Pratik Notlar
Bölgeye yönelik çalışmalarda aşağıdaki başlıklar, alıcıyla sağlıklı bir iletişim kurmaya yardımcı olabilir:
- Alıcının ürünü içecek, pekmez, çerez ya da sanayi hammaddesi olarak mı kullanacağı en baştan netleştirilmelidir.
- "Kharoub" talebinin keçiboynuzu, "jallab" talebinin ise hurma ve üzüm bazlı bir ürünle ilgili olduğu ayrımı gözetilmelidir.
- Çerezlik ürünlerde tatlılık, et oranı, iç renk ve böcek hasarı gibi kalite ölçütleri teknik şartnamede tanımlanmalıdır.
- Ramazan dönemi siparişleri için üretim, ambalaj ve sevkiyat takvimi erken planlanmalıdır.
- Hedef ülkenin etiketleme ve belge gereklilikleri sipariş öncesinde alıcıyla birlikte teyit edilmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Orta Doğu'da keçiboynuzu en çok hangi biçimde tüketilir? Kaynaklar en çok içecek (kharoub), pekmez ve doğrudan tüketilen kuru meyve biçimlerini öne çıkarır. Mısır'da baklaların kek, kurabiye ve atıştırmalıklarda da kullanıldığı bildirilmektedir.
Keçiboynuzu içeceği neden Ramazan'la özdeşleşmiştir? Kaynaklar, kharoub'un Mısır ve Levant'ta özellikle Ramazan ayında yaygın biçimde tüketildiğini belirtir. İftar sofralarındaki serinletici içecek geleneği bu talebin arka planını oluşturur.
Körfez ülkelerine keçiboynuzu ihracatı ne kadar? Bu soruya kesin bir rakamla cevap vermek mümkün değildir. FAOSTAT'ın bakla kaleminde Körfez ülkeleri için kayıtlar çok sınırlıdır; pekmez ve diğer işlenmiş ürünler farklı kalemlerde izlenir. Saha çalışmaları ise Suudi Arabistan'a çerezlik keçiboynuzu gönderildiğini aktarmaktadır.
Jallab keçiboynuzundan mı yapılır? Hayır. Jallab, kaynaklara göre hurma, üzüm pekmezi ve gül suyuyla hazırlanan ayrı bir Levant içeceğidir.
Carob Türkiye ile Orta Doğu Pazarına Keçiboynuzu
Orta Doğu ve Körfez'deki talep; tatlı ve etli çerezlik meyveden içeceklik pekmez hammaddesine kadar farklı ürün tipleri üzerinden şekillenir ve doğru kalitede ürün seçimi bu pazarda belirleyicidir. Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı, unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz. Keçiboynuzu Meyvesi, Keçiboynuzu Kırığı (Granül) ve Keçiboynuzu Ekstraktı sayfalarımızı inceleyebilir, toptan ve ihracat talepleriniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz. Pekmezin genel özelliklerini merak ediyorsanız Keçiboynuzu Pekmezi Nedir ve Nasıl Yapılır? yazımıza da göz atabilirsiniz.
Yerli kaynaklar
Yaşama Dair Vakıf, "Odun Dışı Orman Ürünleri: Keçiboynuzu Değer Zinciri Araştırması (Araştırma Raporu 2018)", Doğa Koruma Merkezi – OGM – UNDP, GEF Akdeniz Ormanları Entegre Yönetim Projesi, 2018. files.
acquia. undp. org/ public/ migration/ tr/ keciboynuzu_hq. Erbaş, S., "Keçiboynuzu Tarımı ve Endüstrisi Fizibilite Raporu", Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı (BAKA), 2024. kalkinmakutuphanesi.
gov. tr/ assets/ upload/ dosyalar/ keciboy… Yabancı kaynaklar
Dahmani, W., Elaouni, N., Abousalim, A., Akissi, Z. L. E., Legssyer, A., Ziyyat, A., Sahpaz, S., "Exploring Carob (Ceratonia siliqua L.): A Comprehensive Assessment of Its Characteristics, Ethnomedicinal Uses, Phytochemical Aspects, and Pharmacological Activities", Plants, 12(18), 3303, 2023. doi.
org/ 10. 3390/ plants12183303 Bahry, H., Pons, A., Abdallah, R., Pierre, G., Delattre, C., Fayad, N., Taha, S., Vial, C., "Valorization of carob waste: Definition of a second-generation bioethanol production process", Bioresource Technology, 235, 25–34, 2017. doi.
org/ 10. 1016/ j. biortech. 2017. 03. 056 FAO, "FAOSTAT – Trade: Crops and livestock products, Locust beans (carobs)", Temmuz 2026 sürümü. bulks-
faostat. fao. org/ production/ Trade_CropsLivestock_E_A… Makary, M., "Quench Your Thirst With the Most Popular Ramadan Beverages in Egypt", Egyptian Streets, 14.03.2022. egyptianstreets.
com/ 2022/ 03/ 14/ quench- your- thirst- with- th… Robertson, A. E., "All Over The World, Thirsty Muslims Have Their Ramadan Go-To Drinks", NPR (HPPR yayını), 08.06.2017. hppr.
org/ 2017- 06- 08/ all- over- the- world- thirsty- muslims- ha… LBCI, "Report: Carob juice, one of Ramadan traditional drinks", 07.06.2016. lbcgroup.
tv/ news/ breaking- news/ 267886/ report- carob- juice- … Middle East Eye, "Ramadan: Five thirst-quenching drinks from across the Middle East". acquiaprod.
middleeasteye. net/ node/ 247051 Wikipedia, "Kharob". en.
Bilimsel Kaynaklarwikipedia. org/ wiki/ Kharob
