Türkiye'deki Keçiboynuzu Çeşitleri ve Tipleri
Türkiye, keçiboynuzunun doğal yayılış alanı içinde yer alır ve Akdeniz ile Ege kıyılarında hem yabani hem de aşılı keçiboynuzu ağaçları bulunur. Ancak İspanya veya Portekiz'deki gibi adı konmuş, geniş alanda yaygınlaşmış ticari çeşitlerden çok, yöreye özgü yerel tipler ve doğal popülasyonlardan seçilmiş genotipler öne çıkar.
Bu yazıda Türkiye'deki keçiboynuzu gen kaynaklarını, yabani ve aşılı tipler arasındaki farkları, Antalya, Muğla ve Alanya'da yapılan araştırmaların bulgularını, yerel tip adlarını ve seleksiyon çalışmalarının bugünkü durumunu kaynaklara dayanarak özetliyoruz.
Türkiye Keçiboynuzunun Doğal Evi mi?
Keçiboynuzu (Ceratonia siliqua L.), Türkiye'nin Ege ve Akdeniz kıyılarında doğal olarak yetişir. Orman Genel Müdürlüğü'nün yatırımcı rehberinde keçiboynuzunun Ege ve Akdeniz kıyılarında doğal yayılış gösterdiği, ülkemizde deniz seviyesinden 800–1.000 metreye kadar doğal alanlarının tespit edildiği belirtilmektedir (OGM, 2020). Aynı raporda TÜİK verilerine dayanılarak 2019'da üretimin en yüksek olduğu illerin Mersin (6.941 ton) ve Antalya (6.135 ton) olduğu, bunları Adana, Muğla, Osmaniye ve Burdur'un izlediği aktarılır.
Bu geniş doğal yayılış, Türkiye'yi önemli bir keçiboynuzu gen kaynağı ülkesi yapar. Türkiye'nin farklı bölgelerinden toplanan genotipleri inceleyen Tetik ve arkadaşları (2011), çalışmalarının sonunda Türkiye'nin zengin keçiboynuzu genetik kaynaklarına sahip olduğu sonucuna varmıştır. Marmaris'teki yabani popülasyonu inceleyen Korkmaz ve arkadaşları (2020) da Türk yabani keçiboynuzu popülasyonlarını gelecekteki ıslah programları için umut verici bir genetik kaynak olarak tanımlar.
Yabani (Delice) ve Aşılı Keçiboynuzu
Türkiye'de keçiboynuzu ağaçları kabaca iki gruba ayrılabilir:
| Yabani (delice) ağaçlar | Tohumdan kendiliğinden yetişmiş, aşılanmamış ağaçlardır. Makilik, kayalık yamaç ve orman içlerinde yaygındır. Baklaları genellikle daha küçük ve ince etlidir; tipler arasında büyük farklılıklar görülür. |
| Aşılı ağaçlar | Yabani anaç üzerine, iri ve tatlı bakla veren bir ağaçtan alınan kalem veya gözle aşılanmış ağaçlardır. Bahçelerde, köy çevrelerinde ve tarla kenarlarında daha yaygındır. |
Bu iki grup arasındaki farkı sayısal olarak ortaya koyan en kapsamlı çalışmalardan biri Tetik ve arkadaşlarına (2011) aittir. Akdeniz ve Ege bölgelerindeki başlıca keçiboynuzu alanlarından, bakla özelliklerine göre seçilmiş 70 ümitvar yabani ve aşılı genotip incelenmiştir. Bulgulara göre yabani baklalar genel olarak daha küçük olmuş, yabani genotipler hem aşılı genotiplerden anlamlı şekilde ayrılmış hem de kendi aralarında daha fazla varyasyon göstermiştir:
| Özellik (ortalama) | Yabani genotipler | Aşılı genotipler |
|---|---|---|
| Bakla genişliği | 18,16 mm | 21,79 mm |
| Bakla uzunluğu | 16,18 cm | 16,91 cm |
| Bakla kalınlığı | 6,42 mm | 8,79 mm |
| Suda çözünür kuru madde | %59,42 | %64,06 |
| Toplam asitlik | %0,78 | %0,78 |
Kaynak: Tetik ve ark. (2011).
Tablodaki en dikkat çekici fark bakla kalınlığındadır. Kalınlık, baklanın etli kısmının bir göstergesi olduğundan, aşılı tiplerin daha etli ve daha yüksek çözünür kuru maddeye (büyük ölçüde şeker) sahip olması, Türkiye'de yüzyıllardır sürdürülen aşılama geleneğinin neden "etli ve tatlı" baklaya yöneldiğini açıklar.
Yerel Tip Adları: Etli, Sisam ve Diğerleri
Türkiye'de keçiboynuzu tiplerine yöreden yöreye değişen halk adları verilir. Bilimsel literatürde adıyla geçen yerel genotiplere bir örnek, Antalya'da yürütülen ve bir yabani ile iki yerli genotipi karşılaştıran çalışmadır. Gübbük ve arkadaşları (2010), "Etli" ve "Sisam" adlı yerli (kültüre alınmış) genotiplerin bakla özellikleri bakımından yabani genotipten üstün olduğunu; yerli genotiplerin çözünür kuru madde ile fruktoz, glukoz ve sakaroz içeriklerinin daha yüksek bulunduğunu, tüm genotiplerde en bol şekerin sakaroz olduğunu bildirmiştir. Buna karşılık yabani genotip ortalamada daha fazla çekirdek içermiş ve daha yüksek bir çekirdek/kabuk oranı göstermiştir. Araştırmacılar Etli ve Sisam'ı bakla özellikleri, yabani genotipi ise çekirdek özellikleri bakımından daha iyi bulmuştur.
Bu bulgu, keçiboynuzunda çeşit ve tip seçiminin kullanım amacına bağlı olduğunu yerel ölçekte de doğrular: Pekmez, un ve toz için etli tipler, çekirdek ve gam hammaddesi için ise çekirdeği bol tipler daha avantajlı olabilir.
Türkiye'deki birçok yörede bunların dışında da yerel adlar kullanılmaktadır. Ancak bu adların önemli bir kısmı bilimsel olarak tanımlanmış, standart özellikleri belirlenmiş tipler değildir; aynı ad farklı köylerde farklı ağaçlar için kullanılabilir. Bu yazı için incelenen kaynaklarda, Türkiye'de geniş alanda yaygınlaşmış ve tescil edilmiş bir ticari keçiboynuzu çeşidine dair bilgiye rastlanmamıştır.
Bölgelere Göre Araştırma Bulguları
Antalya: Lokasyonun etkisi
Antalya'da doğal olarak yetişen yabani keçiboynuzu genotiplerinin farklı ilçelerdeki meyve ve tohum özelliklerini inceleyen Balkıç, Polat ve Gübbük (2024), bu özelliklerin ilçelere göre farklılık gösterdiğini ve farkın coğrafi konum ile ekolojik koşullardan kaynaklandığını bildirmiştir. İncelenen tüm özellikler bakımından en iyi sonuçlar Demre'de alınmış; burada meyve uzunluğu yaklaşık 19,03 cm, meyve ağırlığı 10,93 g ve tohum randımanı %26,80 olarak ölçülmüştür. Demre'yi Kumluca izlemiştir. Tohum randımanının güneyde ve düşük rakımlı yerlerde, kuzeydeki ve yüksek rakımlı lokasyonlara göre daha yüksek bulunduğu da çalışmanın dikkat çekici sonuçlarındandır. Araştırmacılar, tohum üretimine yönelik yeni bahçelerde Demre'den alınacak çoğaltım materyalinin kullanılmasını önermiştir.
Antalya – Serik: Ağaç morfolojisi
Serik ilçesindeki doğal popülasyondan 2022–2024 yılları arasında seçilen 45 genotipin ağaç özelliklerini inceleyen Pepe ve Yıldırım (2026), gövde çevresinin 45–268 cm, yaprakçık uzunluğunun 37,52–75,36 mm, yaprakçık genişliğinin 24,23–54,63 mm arasında değiştiğini bildirmiştir. Genotiplerin %60'ı dik gelişme habitüsünde ve %60'ı çok gövdeli bulunmuş; araştırmacılar genotipler arasında önemli varyasyon olduğu sonucuna varmıştır. Bu tür morfolojik tanımlamalar, seleksiyon çalışmalarının ilk adımını oluşturur.
Muğla – Marmaris: Yabani popülasyonun çeşitliliği
Marmaris'in kırsal kesimlerinden 36 yabani genotipin incelendiği çalışmada bakla ağırlığı 8,3 g ile 29,5 g, bakla uzunluğu 12,54 cm ile 21,67 cm, bakla kalınlığı 4,80 mm ile 8,37 mm arasında değişmiştir. Baklalardaki suda çözünür kuru madde ise %49,36 ile %69,36 arasında bulunmuştur. Genotiplerin çoğu açık gelişme habitüsü göstermiştir (Korkmaz ve ark., 2020). Tek bir ilçedeki yabani popülasyonda bile bakla ağırlığının üç kattan fazla değişmesi, Türkiye'deki doğal keçiboynuzu varlığının seleksiyon için ne kadar geniş bir malzeme sunduğunu gösterir.
Alanya: Coğrafi işaretli keçiboynuzu
Alanya keçiboynuzu, Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından 26.02.2025 tarihinde 1705 tescil numarasıyla "Alanya Keçiboynuzu / Alanya Harnup" adıyla mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Tescil belgesinde ürünün meyve ağırlığı 28,8–41,8 g, et kalınlığı 7,5–11, çekirdek sayısı 13–15 ve sakaroz içeriği %30,05–32,55 olarak tanımlanmıştır. Belgede fidanların, tohumdan elde edilen çöğürlerin "yöreye özgü keçiboynuzu çeşidiyle" aşılanmasıyla üretildiği belirtilmekte; ancak bu yerel çeşidin özel bir adı verilmemektedir (Türk Patent ve Marka Kurumu, 2025).
Alanya örneği, Türkiye'deki keçiboynuzu tiplerinin çoğu zaman bir çeşit adından çok bir yöre adıyla tanımlandığını gösterir. Coğrafi işaret, ürünün bu yöreye özgü özelliklerini kayıt altına alarak yerel tiplerin korunmasına ve tanınmasına katkı sağlayabilir.
Seleksiyon Çalışmalarının Durumu
Türkiye'de keçiboynuzu seleksiyonu üzerine yürütülen akademik çalışmaların önemli bir bölümü, Akdeniz kıyısındaki üniversitelerde, özellikle Antalya'da gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmalar genel olarak şu aşamaları izler:
- Doğal popülasyonlarda ve eski bahçelerde ümitvar ağaçların belirlenmesi
- Ağaç morfolojisinin (habitüs, gövde, yaprak) tanımlanması
- Bakla ve tohum özelliklerinin (ağırlık, boyut, randıman) ölçülmesi
- Şeker, asitlik, mineral ve fenolik madde gibi kimyasal özelliklerin analizi
- Üstün genotiplerin çoğaltım materyali olarak önerilmesi
Yukarıda aktarılan Tetik ve ark. (2011), Gübbük ve ark. (2010), Korkmaz ve ark. (2020), Balkıç ve ark. (2024) ile Pepe ve Yıldırım (2026) çalışmaları bu zincirin farklı halkalarını temsil eder. Keçiboynuzu yetiştiriciliğine ilişkin Türkçe derleme niteliğindeki bir kitap bölümü de (Gübbük ve Balkıç, 2023) konuya Türkiye perspektifinden bakmak isteyenler için bir başvuru kaynağıdır.
Bununla birlikte, belirlenen ümitvar genotiplerin uzun süreli verim denemelerinden geçirilmesi, çeşit olarak tescil edilmesi ve sertifikalı fidan olarak üreticiye ulaştırılması, keçiboynuzu gibi geç meyveye yatan ağaçlarda uzun yıllar gerektiren bir süreçtir. İspanya ve Portekiz'de çeşit karşılaştırma denemelerinin 13–18 yıl sürdüğü düşünüldüğünde (Tous ve ark., 2008; 2009), Türkiye'deki seleksiyon çalışmalarının çeşit aşamasına ulaşması için de benzer bir zaman ufku gerektiği söylenebilir.
Üretici ve Alıcı İçin Ne Anlama Geliyor?
Türkiye'de keçiboynuzu tiplerinin çeşitliliği, hem bir fırsat hem de bir zorluktur. Fırsattır, çünkü farklı kullanım amaçlarına uygun geniş bir genetik malzeme vardır. Zorluktur, çünkü standart çeşitlerin azlığı, partiler arasında bakla iriliği, şeker ve çekirdek oranı bakımından farklılıklara yol açabilir.
Bu nedenle:
- Yeni bahçe kuracak üreticinin, bölgesinde iyi sonuç verdiği bilinen yerel tiplerden aşı materyali temin etmesi,
- Hedeflenen ürüne göre etli veya çekirdeği bol tipleri tercih etmesi,
- Alıcıların ise ürünü tip adından çok ölçülebilir özelliklere (nem, iriliği, şeker, çekirdek oranı, yabancı madde) göre değerlendirmesi
daha sağlıklı bir yaklaşımdır.
Sık Sorulan Sorular
Türkiye'de tescilli keçiboynuzu çeşidi var mı? Bu yazı için incelenen kaynaklarda, Türkiye'de geniş alanda yaygınlaşmış tescilli bir ticari keçiboynuzu çeşidine rastlanmamıştır. Yetiştiricilik büyük ölçüde yerel tiplerle yapılmaktadır.
Etli ve Sisam nedir? Antalya'da yapılan bir araştırmada incelenen iki yerli keçiboynuzu genotipidir. Bakla özellikleri ve şeker içeriği bakımından yabani genotipten üstün bulunmuşlardır.
Yabani keçiboynuzu değersiz midir? Hayır. Yabani tipler daha küçük ve az etli bakla verse de çekirdek özellikleri bakımından avantajlı olabilir ve ıslah için önemli bir gen kaynağıdır.
Alanya keçiboynuzunu farklı kılan nedir? Alanya keçiboynuzu coğrafi işaretle tescil edilmiştir; tescil belgesinde meyve ağırlığı, et kalınlığı, çekirdek sayısı ve şeker içeriği gibi ayırt edici özellikleri tanımlanmıştır.
Carob Türkiye ile Yerli Keçiboynuzu
Türkiye'nin Akdeniz ve Ege kıyıları, yüzyıllardır seçilerek aşılanmış yerel tipleri ve zengin yabani popülasyonlarıyla keçiboynuzu için değerli bir gen havuzu sunar. Alanya merkezli bir firma olarak bu yerel zenginliğin ürüne yansımasını önemsiyoruz. Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı, unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz.
Keçiboynuzu hakkında genel bilgi için Keçiboynuzu Nedir? yazımızı okuyabilir, Keçiboynuzu Meyvesi ve Ürünlerimiz sayfalarımızı inceleyebilirsiniz. Toptan ve ihracat talepleriniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Yerli kaynaklar
Balkıç, R., Polat, İ., Gübbük, H., "Antalya'da Doğal Olarak Yetişen Yabani Keçiboynuzu Genotiplerinde Farklı Lokasyonların Meyve ve Tohum Özellikleri Üzerine Etkileri", Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 15(2), 74–80, 2024. doi.
org/ 10. 29048/ makufebed. 1454370 Pepe, A. V., Yıldırım, F., "Morphological Characteristics of Naturally Growing Carob (Ceratonia siliqua L.) Genotypes in Serik District (Antalya/Türkiye)", Turkish Journal of Science and Engineering, 8(1), 52–59, 2026. doi.
org/ 10. 55979/ tjse. 1956615 Türk Patent ve Marka Kurumu, "Alanya Keçiboynuzu / Alanya Harnup" Coğrafi İşaret Tescil Belgesi, Tescil No: 1705, 2025. ci.
turkpatent. gov. tr/ Files/ GeographicalSigns/ 7bbe4a8b- 399… Orman Genel Müdürlüğü, "Keçiboynuzu (Harnup) Bahçe Tesisi Projesi: Fizibilite Raporu ve Yatırımcı Rehberi", T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, 2020. konyadayatirim.
gov. tr/ assets/ upload/ dosyalar/ keciboynuzu- … Gübbük, H., Balkıç, R., "Keçiboynuzu Yetiştiriciliği", Minör Meyveler-II (ed. D. M. Sülüşoğlu, M. Polat), İKSAD, ss. 253–304, 2023. avesis.
akdeniz. edu. tr/ yayin/ 7439e6dd- a350- 4fc4- ae8d- ad735… Tetik, N., Turhan, İ., Oziyci, H. R., Gübbük, H., Karhan, M., Ercişli, S., "Physical and chemical characterization of Ceratonia siliqua L. germplasm in Turkey", Scientia Horticulturae, 129(4), 583–589, 2011. doi.
org/ 10. 1016/ j. scienta. 2011. 04. 029 Gübbük, H., Kafkas, E., Güven, D., Güneş, E., "Physical and phytochemical profile of wild and domesticated carob (Ceratonia siliqua L.) genotypes", Spanish Journal of Agricultural Research, 8(4), 1129–1136, 2010. doi.
org/ 10. 5424/ sjar/ 2010084- 1209 Korkmaz, N., Akın, M., Koç, A., Eyduran, S. P., İlhan, G., Sağbaş, H. İ., Ercişli, S., "Morphological and biochemical diversity among wild-grown carob trees (Ceratonia siliqua L.)", Folia Horticulturae, 32(1), 69–78, 2020. doi.
org/ 10. 2478/ fhort- 2020- 0007 Yabancı kaynaklar
Tous, J., Romero, A., Hermoso, J. F., Ninot, A., Plana, J., "Fruiting and Kernel Production Characteristics of Ten Mediterranean Carob Cultivars Grown in Northeastern Spain", Journal of the American Pomological Society, 62(4), 144–150, 2008. doi.
org/ 10. 71318/ apom. 2008. 62. 4. 144 Tous, J., Romero, A., Hermoso, J. F., Ninot, A., Plana, J., Batlle, I., "Agronomic and Commercial Performance of Four Spanish Carob Cultivars", HortTechnology, 19(2), 465–470, 2009. agris.
Bilimsel Kaynaklarfao. org/ search/ es/ records/ 65dfd0fa4c5aef494fe5a2cf
