Türkiye'nin Keçiboynuzu İhracatı
Türkiye, yılda 25 bin ton civarında keçiboynuzu üreten bir ülke olarak bu ürünün dış ticaretinde de yer almaktadır. Trade Map verilerine dayanan bir rapora göre Türkiye 2022 yılında yaklaşık 4,0 milyon dolarlık keçiboynuzu (harnup) ihracatıyla dünyada beşinci sırada yer almış; ihracatın en büyük alıcısı Cezayir olmuştur.
Bu yazıda Türkiye'nin keçiboynuzu ihracatını yıllara göre veriler, başlıca pazarlar, ithalat dengesi ve çekirdek ihracatı açısından ele alıyor; verilerin yorumlanmasında dikkat edilmesi gereken noktaları ve sektörün katma değerli ihracat hedeflerini tartışıyoruz.
Verilerin Kaynağı ve Yorumlanması
Bu yazıdaki sayısal veriler ağırlıklı olarak Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı'nın (BAKA) 2024 yılında yayımladığı "Keçiboynuzu Tarımı ve Endüstrisi Fizibilite Raporu"ndan alınmıştır. Raporda Türkiye'nin harnup dış ticareti TÜİK verilerine, ülkelere göre dağılım ve dünya ticareti ise uluslararası ticaret istatistikleri platformu Trade Map verilerine dayandırılmaktadır (BAKA, 2024). Raporda keçiboynuzu (harnup) ticareti için 1212.92 gümrük tarife pozisyonu esas alınmıştır.
Verileri okurken bir noktaya dikkat etmek gerekir: Raporun TÜİK tablosunda değer sütunu "1000 $" olarak etiketlenmiştir; ancak aynı yıl için Trade Map tablosunda verilen toplam (4.023 bin dolar) ile TÜİK tablosundaki rakam (4.023.433) karşılaştırıldığında, TÜİK tablosundaki değerlerin dolar cinsinden okunması gerektiği anlaşılmaktadır. Bu yazıda değerler bu tutarlılık gözetilerek milyon dolar olarak yuvarlanmıştır.
Yıllara Göre Harnup İhracatı
BAKA raporunda TÜİK'e dayandırılarak verilen harnup ihracatı verileri şöyledir:
| Yıl | İhracat miktarı (kg) | İhracat değeri (yaklaşık) |
|---|---|---|
| 2019 | 1.113.503 | 1,29 milyon $ |
| 2020 | 903.744 | 1,06 milyon $ |
| 2021 | 695.020 | 0,95 milyon $ |
| 2022 | 2.836.139 | 4,02 milyon $ |
| 2023 | 1.620.224 | 1,82 milyon $ |
Kaynak: BAKA (2024), TÜİK verilerine dayanarak; değerler yuvarlanmıştır.
Tablo dalgalı bir seyre işaret ediyor. 2019–2021 arasında ihracat miktarı azalırken 2022'de belirgin bir sıçrama yaşanmış ve ihracat miktarı yaklaşık 2,8 bin tona, değer ise yaklaşık 4 milyon dolara ulaşmıştır. 2023'te ise hem miktar hem değer 2022'nin gerisinde kalmış, ancak 2019–2021 düzeyinin üzerinde gerçekleşmiştir.
Bu rakamları üretimle birlikte değerlendirmek yararlıdır. TÜİK verilerine göre Türkiye'nin keçiboynuzu üretimi 2022'de 25.106 ton, 2023'te 24.561 tondur (BAKA, 2024; Balkıç ve ark., 2024). Bu durumda harnup olarak ihraç edilen miktar, üretimin küçük bir kısmına karşılık gelir; üretimin büyük bölümü iç pazarda tüketilmekte veya işlenerek farklı ürünlere dönüştürülmektedir. İşlenmiş keçiboynuzu ürünlerinin ihracatı farklı gümrük pozisyonlarında izlendiği için bu tabloya yansımaz.
Başlıca İhracat Pazarları
BAKA raporunda Trade Map verilerine dayanarak verilen tabloya göre Türkiye'nin 2022 yılında keçiboynuzu ihraç ettiği başlıca ülkeler şunlardır:
| Ülke | 2022 ihracat değeri (bin $) |
|---|---|
| Cezayir | 2.948 |
| Suudi Arabistan | 331 |
| Fas | 224 |
| Almanya | 60 |
| Kore | 55 |
| Toplam (tüm ülkeler) | 4.023 |
Kaynak: BAKA (2024), Trade Map verilerine dayanarak.
Bu verilere göre 2022'de Türkiye'nin harnup ihracatının yaklaşık dörtte üçü tek bir ülkeye, Cezayir'e yapılmıştır. Bu durum, 2022'deki sıçramanın büyük ölçüde tek bir pazardaki talepten kaynaklandığını düşündürmektedir; ancak raporda bu talebin nedenine ilişkin bir açıklama yer almamaktadır.
Raporda ayrıca Türkiye'nin İsviçre'nin keçiboynuzu ithalatından yüzde 0,22, Suudi Arabistan'ın ithalatından ise yüzde 8,23 pay aldığı belirtilmektedir (BAKA, 2024). Orta Doğu ve Körfez pazarları, harnup şerbeti gibi geleneksel tüketim alışkanlıkları nedeniyle Türkiye için ayrıca ilgi çekicidir; bu konu "Orta Doğu ve Körfez Ülkelerinde Keçiboynuzu Talebi" başlıklı yazımızda ele alınacaktır.
Dünya Ticaretinde Türkiye'nin Yeri
Trade Map verilerine göre 2022 yılında dünyanın en büyük keçiboynuzu ihracatçıları şöyle sıralanmaktadır (BAKA, 2024):
| Ülke | 2022 ihracat değeri (bin $) |
|---|---|
| Fas | 161.697 |
| İspanya | 9.984 |
| Cezayir | 6.840 |
| Lübnan | 4.236 |
| Türkiye | 4.023 |
Aynı yıl dünyanın en büyük keçiboynuzu ithalatçıları arasında İsviçre (45.873 bin $), Fas (20.122 bin $), Vietnam (5.306 bin $), Cezayir (3.964 bin $), İtalya (3.413 bin $) ve İspanya (3.022 bin $) yer almaktadır. Türkiye ise 1.015 bin dolarlık ithalatla bu listede onuncu sıradadır (BAKA, 2024). Üretim tarafında ise tablo farklıdır. Feedipedia'da FAO'nun 2011 verilerine dayanılarak dünya üretiminin yarısının İspanya ve İtalya'dan geldiği, bu ülkeleri Fas, Portekiz, Türkiye ve Yunanistan'ın izlediği belirtilir; güncel bir derlemede ise dünya üretiminin yılda yaklaşık 400 bin ton bakla olduğu ve yüzde 70'inden fazlasının AB ülkelerinden geldiği ifade edilir (Feedipedia; Correia ve Pestana, 2024). Üretimde öne çıkan bazı Avrupa ülkelerinin ham keçiboynuzu ihracatı tablosunda üst sıralarda yer almaması, bu ülkelerde ürünün büyük ölçüde yurt içinde işlendiğini düşündürmektedir; ancak bu yorum, kaynaklarda doğrudan yer alan bir tespit değildir. Fas ve İspanya gibi ülkelerin hem ihracatçı hem ithalatçı olarak listede yer alması, keçiboynuzu ticaretinde ham madde, yarı mamul ve işlenmiş ürün akışlarının iç içe geçtiğini göstermektedir.
İthalat Dengesi
Türkiye keçiboynuzu ihraç ettiği gibi ithal de etmektedir. Trade Map verilerine göre Türkiye'nin 2022 yılında harnup ithal ettiği başlıca ülkeler Kıbrıs (449 bin $), Lübnan (399 bin $), İspanya (136 bin $), İtalya (20 bin $) ve Suriye (11 bin $) olmuştur (BAKA, 2024). Böylece 2022'de Türkiye, harnup ticaretinde ihracatı ithalatından yüksek, dış ticaret fazlası veren bir konumdadır.
Raporun TÜİK tablosunda ithalatın 2021'de zirve yaptığı görülmektedir; metinde ise zirvenin 2020'de olduğu ifade edilmektedir. Bu tutarsızlık nedeniyle ithalatın yıllara göre seyri hakkında kesin bir yorum yapmıyoruz.
Çekirdek İhracatı
Keçiboynuzunun en değerli bölümlerinden biri, gam sanayisinin hammaddesi olan çekirdektir. BAKA raporunda keçiboynuzu çekirdeği dış ticaretine ayrı tablolarda yer verilmiştir. Bu tablolara göre çekirdek ihracat değeri 2019'dan 2022'ye her yıl artmış ve bu dönemde yaklaşık iki katına çıkmıştır. Raporda 2023 için çok daha düşük bir değer yer almaktadır; bu düşüşün nedenine ilişkin bir açıklamaya raporda rastlanmamıştır (BAKA, 2024).
Çekirdeğin ayrı bir ihracat kalemi olarak izlenmesi, keçiboynuzunun parçalarına ayrılarak farklı pazarlara yönlendirilebildiğini gösterir. Çekirdeğin özellikleri ve kullanım alanları için Keçiboynuzu Çekirdeği Nedir? yazımıza bakabilirsiniz.
Katma Değerli İhracat Hedefi
Türkiye'de keçiboynuzu üzerine yapılan değerlendirmelerde ortak bir vurgu öne çıkıyor: Ham meyve veya tohum yerine işlenmiş ve katma değeri yüksek ürünlerin ihraç edilmesi. 2023'te Antalya'da düzenlenen keçiboynuzu çalıştayında Akdeniz Üniversitesi'nden Prof. Dr. Hamide Gübbük, keçiboynuzunun gıda, ilaç, kâğıt ve petrokimya gibi alanlardaki kullanımlarına dikkat çekerek ham meyve veya tohum yerine katma değerli ihracat yapılması çağrısında bulunmuştur (Politika Gazetesi, 2023).
Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2020'de yayımladığı yatırımcı rehberine ilişkin haberlerde de uygun alanlarda kurulacak keçiboynuzu bahçeleriyle Türkiye'nin dış ticaretteki payının artırılabileceği ifade edilmiştir (Habertürk/AA, 2020). Alanya'da başlatılan markalaşma projesinde de ürünün ham ürün satışının ötesine taşınması, iç ve dış pazarlarda daha güçlü bir konum elde edilmesi hedeflenmektedir (Ekonomi Gazetesi, 2026).
Katma değerli ihracat için öne çıkan ürün grupları şunlardır:
- Keçiboynuzu kırığı (granül) ve unu/tozu
- Keçiboynuzu pekmezi ve ekstraktı
- Keçiboynuzu çekirdeği ve gamı
- Keçiboynuzu bazlı atıştırmalık ve içecekler
İhracatta gümrük kodları, menşe ve bitki sağlığı belgeleri, kalite standartları ve teslim şekilleri ayrı yazılarımızda ele alınacaktır.
Sık Sorulan Sorular
Türkiye ne kadar keçiboynuzu ihraç ediyor?
TÜİK verilerine dayanan BAKA raporuna göre Türkiye 2022'de yaklaşık 2,8 bin ton, 2023'te yaklaşık 1,6 bin ton harnup ihraç etmiştir.
Türkiye keçiboynuzunu en çok hangi ülkeye satıyor?
Trade Map verilerine göre 2022'de en büyük pazar, ihracatın yaklaşık dörtte üçünü alan Cezayir'dir.
Dünyanın en büyük keçiboynuzu ihracatçısı hangi ülkedir?
Trade Map verilerine göre 2022'de Fas, açık farkla ilk sıradadır.
Türkiye keçiboynuzu ithal ediyor mu?
Evet. 2022'de başlıca tedarikçiler Kıbrıs, Lübnan ve İspanya olmuştur; ancak ihracat ithalatın üzerindedir.
Carob Türkiye ile İhracat
Türkiye'nin keçiboynuzu potansiyelini katma değerli ürünlerle dünya pazarlarına taşımak, sektörün ortak hedefidir. Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı, unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz. Keçiboynuzu Kırığı (Granül), Keçiboynuzu Unu / Tozu, Keçiboynuzu Çekirdeği ve Keçiboynuzu Ekstraktı sayfalarımızı inceleyebilirsiniz. Toptan ve ihracat talepleriniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Yerli kaynaklar
Erbaş, S., "Keçiboynuzu Tarımı ve Endüstrisi Fizibilite Raporu", Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı (BAKA), Yayın No: 153, 2024 (TÜİK ve Trade Map verilerine dayanan dış ticaret tabloları). kalkinmakutuphanesi.
gov. tr/ assets/ upload/ dosyalar/ keciboy… Balkıç, R., Polat, İ., Gübbük, H., "Antalya'da Doğal Olarak Yetişen Yabani Keçiboynuzu Genotiplerinde Farklı Lokasyonların Meyve ve Tohum Özellikleri Üzerine Etkileri", Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 15(2), 74–80, 2024. doi.
org/ 10. 29048/ makufebed. 1454370 Politika Gazetesi, "Keçiboynuzunun bir faydası daha ortaya çıktı!" (Antalya keçiboynuzu çalıştayı haberi), 7 Ağustos 2023. politikam.
com/ keciboynuzunun- bir- faydasi- daha- ortaya- cikti Anadolu Ajansı / Habertürk, "Tarım ve Orman Bakanlığı keçiboynuzu üretimi için yatırım çağrısı yaptı", 11 Aralık 2020. haberturk.
com/ tarim- ve- orman- bakanligi- keciboynuzu- uretim… Ekonomi Gazetesi, "Alanya keçiboynuzu markalaşacak", 22 Temmuz 2026. ekonomigazetesi.
com/ sehirler/ alanya- keciboynuzu- markalasa… Yabancı kaynaklar
Correia, P. J., Pestana, M., "Sugars and phenols in carob tree fruits from different producing countries: A short review", Heliyon, 10, e30922, 2024. doi.
org/ 10. 1016/ j. heliyon. 2024. e30922 Feedipedia – Animal Feed Resources Information System, "Carob (Ceratonia siliqua)" veri sayfası. feedipedia.
Bilimsel Kaynaklarorg/ node/ 320
