Muğla, Antalya ve Ege Kıyılarında Keçiboynuzu
Keçiboynuzu Türkiye'de yalnızca Doğu Akdeniz'e özgü bir ağaç değildir; Ege kıyılarından Batı Akdeniz'e uzanan geniş bir şeritte doğal olarak yetişir. Muğla'nın Bodrum, Datça, Marmaris ve Fethiye yöreleri ile Antalya'nın Kaş'tan Gazipaşa'ya kadar uzanan kıyı ilçeleri, yoğun keçiboynuzu popülasyonlarının bulunduğu alanlar arasında sayılmaktadır.
Bu yazıda Ege ve Batı Akdeniz kıyılarındaki keçiboynuzunun doğal yayılışını, bölgeye göre değişen tipleri, araştırmalarda öne çıkan bulguları ve bu yörelerin Türkiye üretimindeki yerini ele alıyoruz.
Keçiboynuzunun Türkiye'deki Doğal Yayılışı
Keçiboynuzu (Ceratonia siliqua L.), Akdeniz ikliminin kıyı kuşağına uyum sağlamış, kışı ılık, yazı sıcak ve kurak geçen yerleri seven bir ağaçtır. Küre Ansiklopedisi'nin keçiboynuzu maddesinde, Türkiye'deki doğal yayılış alanının Ege ve Akdeniz bölgelerinin kıyı kesimleri olduğu ve ağacın en yoğun biçimde İzmir'den Antalya ve Mersin'e uzanan kıyı boyunca bulunduğu belirtilmektedir (Küre Ansiklopedisi).
Aynı kaynakta keçiboynuzunun tipik olarak kırmızı Akdeniz toprakları, kırmızı-kahverengi Akdeniz toprakları ve rendzina topraklarında yetiştiği; yabani zeytin, sakız (Pistacia lentiscus), mersin, defne, akçakesme (Phillyrea latifolia) ve kermes meşesi gibi türlerle birlikte maki topluluğu içinde yer aldığı aktarılır. Kıyı kumullarında ve fakir topraklarda ise yerden yayılan, çalımsı formlar oluşturabildiği belirtilir (Küre Ansiklopedisi).
Antalya'daki yabani genotipler üzerine yapılan güncel bir araştırmada da keçiboynuzunun deniz seviyesinden yaklaşık 600 metreye kadar görülebildiği, en yoğun bulunduğu yükseklik kuşağının ise kıyıya yakın 20–100 metre arası olduğu ifade edilmektedir (Balkıç ve ark., 2024).
Bölgelere Göre Keçiboynuzu Tipleri: Etli, Sisam ve Yabani
Türkiye'de keçiboynuzu genellikle üç tip altında incelenir: etli, sisam ve yabani. Seçmen'in (1973) çalışmasına dayanan bir araştırmada etli ve yabani tiplerin Akdeniz Bölgesi'nde baskın olduğu; sisam tipinin ise Ege'de baskın olduğu, burada etli ve yabani tiplerin de bulunduğu aktarılmaktadır (Çetinay ve ark., 2014).
Bu tipler arasındaki farklar bakla yapısına da yansır. Türkiye'deki tipleri karşılaştıran bir çalışmada ortalama bakla ağırlığı yabani genotipte 13,60 gram, "Etli" tipte 23,30 gram ve "Sisam" tipinde 19,92 gram bulunmuştur. Çekirdek oranı ise yabani tipte yüzde 18,60 iken "Etli"de yüzde 11,97 ve "Sisam"da yüzde 11,10'dur. Aynı çalışmada toplam şeker içeriği en yüksek "Sisam" tipinde ölçülmüştür (Gubbuk ve ark., 2010). İki yerli ve iki yabani tipin karşılaştırıldığı bir başka çalışmada ise ortalama meyve ağırlığının 7,45 ile 36,25 gram arasında değiştiği; yerli tiplerin meyve ağırlığı ve boyutlarıyla, yabani tiplerin ise çekirdek sayısı ve çekirdek oranıyla öne çıktığı bildirilmiştir (Gubbuk ve ark., 2009).
Yerel adlar da bölgeden bölgeye değişir. Seçmen'e (1973) atıfla keçiboynuzu için keçiboynuzu, ballı boynuz, harnup ve harıp adlarının kullanıldığı; Köprülü Kanyon çevresinde ise yabani ağaçlara "çakal boynuz" dendiği aktarılmaktadır (Çetinay ve ark., 2014).
Muğla: Ege'nin Keçiboynuzu Kıyıları
Muğla, Ege ile Akdeniz'in birleştiği girintili çıkıntılı kıyılarıyla keçiboynuzunun doğal yayılış alanının önemli bir parçasıdır. Akdeniz Bölgesi'nde yürütülen seleksiyon projesine (Pekmezci ve ark., 2004) atıf yapan Balkıç ve arkadaşları (2024), Muğla'da yoğun popülasyonların bulunduğu yöreleri Bodrum, Datça, Marmaris ve Fethiye olarak sıralar.
Muğla'daki yabani keçiboynuzlarının çeşitliliği bilimsel çalışmalara da konu olmuştur. Marmaris ve çevresinden 36 yabani genotipin incelendiği bir araştırmada (Korkmaz ve ark., 2020) genotipler arasında morfolojik ve biyokimyasal özellikler bakımından farklılıklar bulunduğu bildirilmektedir (Balkıç ve ark., 2024'te aktarıldığı şekliyle). Bu bulgu, bölgedeki doğal popülasyonların seleksiyon ve ıslah çalışmaları için zengin bir genetik kaynak olduğunu göstermektedir.
Üretim istatistiklerinde ise Muğla, Antalya ve Mersin'e göre çok daha küçük bir paya sahiptir. TÜİK verilerine dayanan BAKA raporuna göre Muğla'da 2022 yılında 543 dekar kayıtlı alanda 734 ton keçiboynuzu üretilmiş, ağaç başına verim 35 kg olarak kaydedilmiştir (BAKA, 2024). Bu durum, Muğla'daki keçiboynuzu varlığının büyük ölçüde kayıtlı bahçelerden çok doğal ve yarı doğal alanlardaki ağaçlardan oluştuğunu düşündürmektedir; ancak resmi kayıtlar bu ayrımı ayrıntılı olarak göstermemektedir.
Antalya: Kaş'tan Gazipaşa'ya Bir Keçiboynuzu Şeridi
Antalya, Türkiye'nin en büyük keçiboynuzu üreticisi ildir. TÜİK verilerine dayanan kaynaklara göre il 2022'de 13.095 ton, 2023'te 12.581 ton üretimle ilk sırada yer almıştır (BAKA, 2024; Balkıç ve ark., 2024). İlin batısındaki Kaş ve Demre'den doğusundaki Alanya ve Gazipaşa'ya kadar kıyı ilçelerinin büyük bölümünde keçiboynuzu bulunur. Balkıç ve arkadaşlarının (2024) aktardığı seleksiyon projesinde Antalya'da yoğun popülasyonların bulunduğu yöreler Alanya, Gazipaşa, Serik, Manavgat, Kumluca, Demre ve Kaş olarak sayılmaktadır.
Aynı araştırmada Antalya'nın farklı ilçelerinden toplanan yabani genotiplerin meyve ve tohum özellikleri karşılaştırılmıştır. Demre, incelenen tüm kriterlerde ilk sırada yer almış; burada ortalama meyve ağırlığı 10,93 gram, çekirdek sayısı 14,95 adet ve tohum randımanı yüzde 26,80 olarak ölçülmüştür. Kumluca ikinci sırada gelmiştir. Araştırmacılar tohum randımanının güneydeki ve düşük rakımlı lokasyonlarda daha yüksek olduğunu bildirmiştir (Balkıç ve ark., 2024).
| İlçe (yabani genotipler) | Meyve ağırlığı (g) | Tohum randımanı (%) |
|---|---|---|
| Demre | 10,93 | 26,80 |
| Kumluca | 10,13 | 21,85 |
| Gazipaşa | 8,75 | 21,60 |
| Alanya | 9,88 | 20,26 |
| Finike | 9,22 | 19,90 |
| Kaş | 10,62 | 19,62 |
| Serik | 9,68 | 16,69 |
| Manavgat | 10,74 | 16,43 |
| Merkez | 10,34 | 16,22 |
Kaynak: Balkıç ve ark. (2024).
İç Kesimlere Uzanan Popülasyonlar: Köprülü Kanyon Örneği
Keçiboynuzu yalnızca kıyı şeridinde değil, kıyıya yakın vadilerde de doğal popülasyonlar oluşturur. Antalya'nın iç kesimlerinde yer alan Köprülü Kanyon Milli Parkı bunun iyi bir örneğidir. Bu alanda yapılan bir araştırmada keçiboynuzunun özellikle Altınkaya (Zerk), Bozyaka, Gaziler ve Karabük köyleri sınırları içinde yoğun olarak bulunduğu belirtilmiş; köy halkının yabani ağaçları aşılayarak kültüre aldığı ve ürünün yöre halkı için önemli bir gelir kaynağı olduğu vurgulanmıştır (Çetinay ve ark., 2014).
Aynı çalışmada aşılı ağaçların meyve özelliklerinde yabani ağaçlardan daha yüksek değerler gösterdiği, çekirdek özelliklerinin ise iki grupta birbirine yakın olduğu; ancak bölgede ağaç bakımında ciddi aksaklıklar gözlendiği de not edilmiştir (Çetinay ve ark., 2014).
Orman Kenarında Bir Koruma Kuşağı
Batı Akdeniz'de keçiboynuzunun önemi yalnızca meyveyle sınırlı değildir. 2023'te Antalya'da düzenlenen keçiboynuzu çalıştayına ilişkin haberde, Manavgat'taki orman yangınının ardından bölgeye çok sayıda keçiboynuzu fidanı dikildiği aktarılmıştır. Çalıştayda araştırmacılar keçiboynuzu yapraklarının daha zor tutuştuğunu belirterek keçiboynuzunun çam ormanlarının arasına ve orman kenarlarına yangına karşı tampon olarak dikilmesini önermiştir (Politika Gazetesi, 2023).
Çalıştayın önerileri arasında Doğu Akdeniz, Batı Akdeniz ve Ege'de keçiboynuzu gen havuzlarının kurulması da yer almaktadır. Muğla ve Antalya'daki doğal popülasyonların çeşitliliği düşünüldüğünde, bu öneri bölgenin genetik kaynaklarının korunması açısından önemlidir.
Ege ve Batı Akdeniz Keçiboynuzunun Ortak Özellikleri
Bu geniş kıyı şeridindeki keçiboynuzu varlığı birkaç ortak özellik taşır:
- Ağaçların önemli bir kısmı doğal ya da yarı doğal alanlarda, maki örtüsü içinde yer alır.
- Yabani tipler yaygındır; bunlar küçük ama çekirdek oranı yüksek baklalar verebilir.
- Aşılama yoluyla kültüre alınan ağaçlar daha iri ve etli meyve verir.
- Ege'de sisam, Akdeniz'de etli ve yabani tipler daha baskındır.
- Bölge, seleksiyon ve ıslah çalışmaları için zengin bir genetik çeşitlilik sunar.
Sık Sorulan Sorular
Keçiboynuzu Ege Bölgesi'nde yetişir mi?
Evet. Keçiboynuzu Ege kıyılarında da doğal olarak yetişir; Muğla'nın Bodrum, Datça, Marmaris ve Fethiye yöreleri yoğun popülasyonların bulunduğu alanlar arasındadır.
Sisam tipi keçiboynuzu nedir?
Türkiye'de ayırt edilen üç keçiboynuzu tipinden biridir; kaynaklara göre Ege'de baskındır ve yapılan bir çalışmada en yüksek şeker içeriği bu tipte ölçülmüştür.
Antalya'da keçiboynuzu en çok hangi ilçelerde bulunur?
Kaynaklarda Alanya, Gazipaşa, Serik, Manavgat, Kumluca, Demre ve Kaş yoğun popülasyonların bulunduğu ilçeler olarak sayılmaktadır.
Muğla'da ne kadar keçiboynuzu üretiliyor?
TÜİK verilerine dayanan BAKA raporuna göre Muğla'da 2022'de 734 ton keçiboynuzu üretilmiştir.
Carob Türkiye ile Kıyıların Keçiboynuzu
Ege'den Akdeniz'e uzanan kıyılarımız, keçiboynuzunun doğal evidir. Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı, unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz. Ürünlerimizi Ürünlerimiz sayfasında inceleyebilir, Türkiye geneline ilişkin veriler için "Türkiye'de Keçiboynuzu Üretimi" yazımıza, Alanya'ya özgü bilgiler için "Alanya Keçiboynuzu" yazımıza göz atabilirsiniz. Toptan ve ihracat talepleriniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Yerli kaynaklar
Balkıç, R., Polat, İ., Gübbük, H., "Antalya'da Doğal Olarak Yetişen Yabani Keçiboynuzu Genotiplerinde Farklı Lokasyonların Meyve ve Tohum Özellikleri Üzerine Etkileri", Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 15(2), 74–80, 2024. doi.
org/ 10. 29048/ makufebed. 1454370 Çetinay, Ş., Güler, S., Coşgun, S., Şahin, M., Güngöroğlu, C., "Doğal ve Aşılı Keçiboynuzu (Ceratonia siliqua L.) Ağaçlarının Meyve ve Tohum Özellikleri Bakımından Karşılaştırılması (Köprülü Kanyon Milli Parkı Örneği)", Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 17(1), 64–69, 2014. dergipark.
org. tr/ tr/ pub/ sdufenbed/ article/ 222049 Erbaş, S., "Keçiboynuzu Tarımı ve Endüstrisi Fizibilite Raporu", Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı (BAKA), Yayın No: 153, 2024. kalkinmakutuphanesi.
gov. tr/ assets/ upload/ dosyalar/ keciboy… Küre Ansiklopedisi, "Keçiboynuzu (Ceratonia siliqua L.)" maddesi. kureansiklopedi.
com/ tr/ detay/ keciboynuzu- ceratonia- siliqu… Politika Gazetesi, "Keçiboynuzunun bir faydası daha ortaya çıktı!" (Antalya keçiboynuzu çalıştayı haberi), 7 Ağustos 2023. politikam.
com/ keciboynuzunun- bir- faydasi- daha- ortaya- cikti Yabancı kaynaklar
Gubbuk, H., Kafkas, E., Guven, D., Gunes, E., "Physical and phytochemical profile of wild and domesticated carob (Ceratonia siliqua L.) genotypes", Spanish Journal of Agricultural Research, 8(4), 1129–1136, 2010. doi.
org/ 10. 5424/ sjar/ 2010084- 1209 Gubbuk, H., Guven, D., Gunes, E., "Physical Features of Some Turkish Carob (Ceratonia siliqua L.) Pods", Bulletin of University of Agricultural Sciences and Veterinary Medicine Cluj-Napoca. Horticulture, 66(1), 2009. doi.
Bilimsel Kaynaklarorg/ 10. 15835/ buasvmcn- hort:4518
