Kıbrıs'ta Keçiboynuzu: "Kara Altın"
Kıbrıs, keçiboynuzunun Akdeniz'de en derin ekonomik ve kültürel iz bıraktığı yerlerden biridir. Kıbrıs Türk halk kültürü üzerine yapılan bir çalışmaya göre harnup halk arasında "kara altın" olarak adlandırılır ve uzun yıllar adanın tarımsal üretiminin başat unsuru olmuştur; Limasol'daki tarihî kaynaklar da benzetmenin ürünün değerinden geldiğini aktarır.
Bu yazıda Osmanlı döneminden İngiliz yönetimine uzanan keçiboynuzu ticaretini, Limasol'daki ambar ve değirmenleri, adanın halk kültüründe harnubun yerini, Türkiye ile Kıbrıs arasındaki keçiboynuzu ticaretini ve günümüzdeki durumu ulaşabildiğimiz kaynaklar çerçevesinde ele alıyoruz.
Kıbrıs ve Keçiboynuzu: Bir Ada Ağacı
Kıbrıs; sıcak ve kurak yazları, ılık kışları, kireçli ve taşlık topraklarıyla keçiboynuzu ağacının ihtiyaç duyduğu koşulları büyük ölçüde karşılayan bir Akdeniz adasıdır. Karadağ ve Aylanç'ın (2020) Kıbrıs Türk halk kültürü üzerine çalışmasına göre harnup, Mesarya ovası ve Değirmenlik bölgesi dışında adanın hemen her yerinde yetişir.
Akdeniz'in yarı kurak bölgelerinde keçiboynuzu çoğu zaman zeytinle birlikte, çok amaçlı ağaç dikimleri halinde kırsal peyzajın parçası olmuştur. Bu dikimlerin kırsal peyzajdaki değişen rolü, peyzaj planlaması literatüründe ayrı bir araştırma konusu olarak ele alınmıştır (Makhzoumi, 1997). Adanın tarım ekonomisinde keçiboynuzunun önemi ise daha 1970'te Economic Botany dergisinde yayımlanan bir makalenin konusu olmuştur (Davies, 1970).
Türkiye'deki araştırmalarda da Kıbrıs'ın adı geçer. Antalya'daki yabani keçiboynuzu genotipleri üzerine yapılan bir çalışmada, keçiboynuzu üretiminin Antalya, Mersin ve Adana'nın yanı sıra Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde de gerçekleştiği belirtilir (Balkıç ve ark., 2024).
"Kara Altın" Adı Nereden Geliyor?
"Kara altın" ifadesi hem Türkçe hem yabancı kaynaklarda doğrulanabilen bir adlandırmadır. Karadağ ve Aylanç (2020), halk arasında "kara altın" olarak adlandırılan harnubun Kıbrıs'ta uzun yıllar tarımsal üretimin başat unsuru olduğunu yazar. Limasol tarihini derleyen kaynaklar da keçiboynuzlarının değerleri nedeniyle "black gold" (kara altın) diye anıldığını aktarır. Limasol'daki bir otelin 2019 tarihli yazısı ise adlandırmayı ürünün dış gelir kaynağı olarak taşıdığı öneme bağlar.
Benzetmenin iki yanı vardır: Olgun baklanın koyu kahverengi, neredeyse siyaha çalan rengi ve ürünün ada ekonomisine sağladığı gelir. Bu değerin arkasında ürünün kendi doğası yatar:
- Kuraklığa dayanıklı ağaç, sulama imkânı sınırlı arazilerde ürün verebilir.
- Kurutulan bakla uzun süre saklanabilir ve uzak pazarlara taşınabilir.
- Meyve; yem, gıda ve pekmez gibi çok farklı amaçlarla kullanılabilir.
- Çekirdek, gam sanayisi için ayrı bir hammadde değeri taşır.
Osmanlı Döneminde Kıbrıs Keçiboynuzu
Keçiboynuzu adada Osmanlı yönetiminden (1571–1878) önce de vardı; ancak bu döneme ait kayıtlar ürünün ticari değerini açıkça gösterir. Osmanlı dönemi Kıbrıs ekonomisini seyyah anlatılarından derleyen bir kaynakta, 1598'de Limasol'dan keçiboynuzu ihraç edildiği, 1745'te keçiboynuzunun adanın ihraç ürünleri arasında sayıldığı ve 1760'larda Larnaka'nın başlıca ihraç kalemleri arasında yer aldığı aktarılır.
Yerel kayıtlar da aynı tabloyu destekler. Ali Efdal Özkul'un Kıbrıs Şer'iyye Sicilleri'ne dayanan çalışmasına göre 1828'de Kasabeteyn-i İskele ve Tuzla'dan toplanan ihtisab vergisinin kalemleri arasında pamuk, ipek, kumandarya ve rakının yanında "harup (keçi boynuzu)" da yer almaktadır (Özkul, 2023). Karadağ ve Aylanç (2020) ise Osmanlı idaresi döneminde harnup ağacına tapu verildiğini, bu uygulamanın İngiliz döneminde bir süre sürdürüldükten sonra bırakıldığını belirtir. Ağaca ayrı tapu verilmesi, harnubun adada taşınmaz bir servet gibi görüldüğünü gösteren dikkat çekici bir ayrıntıdır.
Limasol Ticaret ve Sanayi Odası'nda yayımlanan bir tarih yazısına göre keçiboynuzunun paketlenip ihraç edilmeye başlanması 1860'lı yıllara, yani yine Osmanlı dönemine denk gelir. Limasollu tüccarlar köylülerden aldıkları keçiboynuzunu Mısır, Rusya ve başka ülkelere gönderiyordu (Sophocleous, 2016).
İngiliz Döneminde Büyük Atılım
Keçiboynuzu ticaretinin asıl büyümesi İngiliz yönetimi döneminde yaşandı ve Limasol bu ticaretin ana limanı oldu. Kaynaklardaki başlıca kilometre taşları şöyledir:
- 1894: Keçiboynuzu işleyen Tragasol'ün Limasol'da şirket olarak kurulması; fabrika inşaatına 1913'te başlanması (Sophocleous, 2016).
- 1896: Zamanla adanın en büyük keçiboynuzu ihracatçısı olacak N. P. Lanitis şirketinin kurulması (Andrews, 2018).
- 1890–1940: Limasol'da deniz kenarındaki keçiboynuzu ambarlarının farklı aşamalarda inşa edilmesi (TREASURES, 2023).
- 20. yüzyıl başı: Büyük Britanya, Rusya, Romanya ve Mısır'a ihracat (TREASURES, 2023).
- 1937: Lanitis ambarlarının keçiboynuzu değirmenine dönüşmesi (History of Limassol).
Aynı kaynaklar adada yaklaşık 2 milyon keçiboynuzu ağacından yılda ortalama 50.000 ton ürün alındığını ve Kıbrıs'ın 1960'ta keçiboynuzu üretiminde İspanya ve İtalya'nın ardından üçüncü sırada yer aldığını aktarır (History of Limassol; TREASURES, 2023). Hampshire Mills Group bülteninde yer alan bir yazıya göre keçiboynuzu, sömürge döneminin sonuna kadar ve sulu tarımla yetiştirilen patates ve narenciye öne çıkmadan önce adanın başlıca tarımsal ihraç ürünleri arasındaydı (Andrews, 2018).
Ambarlar ve Değirmen: Taştan Bir Ticaret Hafızası
Keçiboynuzunun toplanması, depolanması ve sevki için kıyı kentlerinde inşa edilen ambarlar, adanın keçiboynuzu geçmişinin en görünür izleridir. Limasol'daki ilk ambar komplekslerinden birinin, Ortaçağ Kalesi'nin yanında ve kısmen Türk yönetimi döneminde inşa edildiği aktarılır (TREASURES, 2023).
Değirmende yapılan işlem, bugünkü keçiboynuzu sanayisinin temelini oluşturan adımlarla aynıdır. Çiftçilerin getirdiği baklalar tartılır, boylarına göre ayrılır, odun ve taş gibi yabancı maddelerden temizlenirdi. İri baklalar bütün halde ihraç edilir, diğerleri kırılıp elenerek küçük keçiboynuzu parçaları (kırık), keçiboynuzu unu ve çekirdek olarak ayrılırdı (Andrews, 2018). Kaliteli iri baklalar insan tüketimine, diğerleri hayvan yemine, una ve tutkal yapımında kullanılan peletlere ayrılıyordu (History of Limassol).
1960'lardan sonra ticaret geriledi ve pek çok keçiboynuzu yapısı terk edildi ya da başka işlevlere dönüştü. Lanitis ambarları bugün toplantı ve yeme-içme mekânı olarak kullanılıyor; değirmen makineleri ise müze olarak korunuyor (Andrews, 2018). Kuzey Kıbrıs'taki keçiboynuzu ambarlarının yeniden işlevlendirilmesi de mimarlık literatüründe incelenmiştir (Yüceer ve Vehbi, 2014). Bu çalışmalar, tarımsal-ticari yapıların kentin ekonomik tarihini taşıyan miras öğeleri olarak korunması gerektiğine dikkat çeker.
Kıbrıs Türk Halk Kültüründe Harnup
Harnup yalnızca bir ihraç ürünü değil, gündelik hayatın da parçasıdır. Karadağ ve Aylanç (2020), hasattan sonra dallarda kalan baklaları toplayarak geçimini sağlayan "bongurgacılar"ın kültürün ayrı bir boyutunu simgelediğini yazar. Aynı çalışmaya göre çay ve kahve yerine harnup şurubu ikram edilmesinin yaygınlaşmasında Dr. Hâfız Cemal Lokmanhekim'in (1878–1967) önemli rolü olduğu bilinmektedir.
Gelenek bugün de yaşar: Tatlısu beldesinde 2005'ten beri Geleneksel Harnup Festivali düzenlenmektedir. Kıbrıs Türk Sanayi Odası da hellim ve zivaniyadan sonra 2016'da "Kıbrıs harnup pekmezi"ni KKTC'de mahreç adı olarak tescil ettirmiştir (Karadağ ve Aylanç, 2020). Ada genelinde keçiboynuzu şurubu ve "pastelli" tatlısı bugün de yapılmakta, Baf yakınlarındaki Peyia'da her yıl keçiboynuzu festivali düzenlenmektedir (Politis, 2025). Harnuba bağlı deyim ve inanışları ayrı bir yazımızda ele alıyoruz.
Türkiye ile Kıbrıs Arasında Keçiboynuzu Ticareti
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Kıbrıs" maddesinde, 1974'ten sonra harnup üretim alanının yüzde 40'ının Türk bölgesinde kaldığı ve harubun kuzeyin başlıca tarımsal ihraç ürünleri arasında yer aldığı belirtilir (Gürsoy, TDV İA).
Güncel ticarette de Kıbrıs öne çıkan bir ortaktır. BAKA raporunda Trade Map verilerine dayanılarak verilen tabloya göre Türkiye'nin 2022 yılındaki keçiboynuzu (harnup) ithalatında ilk sırada 449 bin dolarla Kıbrıs yer almaktadır (BAKA, 2024).
| Ülke | Türkiye'nin 2022 harnup ithalatı (bin $) |
|---|---|
| Kıbrıs | 449 |
| Lübnan | 399 |
| İspanya | 136 |
| İtalya | 20 |
| Suriye | 11 |
Kaynak: BAKA (2024), Trade Map verilerine dayanarak.
Kaynak tabloda "Kıbrıs" ifadesinin hangi gümrük bölgesini kapsadığı açıklanmadığı için verinin adanın tamamını mı yoksa bir bölümünü mü yansıttığı konusunda yorum yapmıyoruz.
Günümüzde Kıbrıs Keçiboynuzu
Bugün Kıbrıs'ta keçiboynuzu hem tarihsel mirasın parçası hem de hâlâ değerlendirilen bir tarım ürünüdür. Kıbrıs Teknoloji Üniversitesi'nde 2017'de hazırlanan bir lisans tezinde, bir zamanlar "Kıbrıs'ın kara altını" olan ürünün yetiştiriciliği ve ihracatının gerilediği, ancak toparlanma eğiliminde olduğu ve yeniden kârlı hâle gelebileceği değerlendirilir (Eustathiou, 2017).
Kıbrıs, yetiştiricilik araştırmalarının da yapıldığı bir yerdir. BAKA raporunda Kıbrıs'taki çalışmalara (Orphanos, 1980) atıfla bazı zararlıların (Asphondylia spp.) baklalara erken dönemde saldırarak gelişimlerini durdurabildiği, elle hasadın ise toplam üretim maliyetinin yaklaşık yüzde 30–35'ini oluşturduğu aktarılır (BAKA, 2024). 2023'te Antalya'da düzenlenen uluslararası keçiboynuzu çalıştayına Kuzey Kıbrıs'taki kurumlardan da uzmanlar katılmıştır (Politika Gazetesi, 2023).
Sık Sorulan Sorular
Kıbrıs'ta keçiboynuzuna neden "kara altın" denir?
Kaynaklar adlandırmanın ürünün değerinden geldiğini belirtir; harnup uzun yıllar adanın tarımsal üretiminin ve ihracatının başat ürünlerinden biri olmuştur.
Kıbrıs keçiboynuzu ticareti ne zaman zirve yaptı?
Ticaret Osmanlı döneminde de vardı; ancak Limasol merkezli büyük atılım İngiliz yönetiminde, 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyılın ortası arasında yaşandı ve 1960'lardan sonra geriledi.
Harnup ambarı nedir?
Keçiboynuzunun depolanması, işlenmesi ve sevki için genellikle limanlara yakın inşa edilmiş büyük yapılardır. Bir kısmı bugün müze veya etkinlik mekânı olarak kullanılmaktadır.
Türkiye Kıbrıs'tan keçiboynuzu alıyor mu?
Trade Map verilerine dayanan bir rapora göre Türkiye'nin 2022 yılı harnup ithalatında ilk sırada Kıbrıs yer almaktadır.
Carob Türkiye ile Akdeniz'in Kara Altını
Kıbrıs'tan Anadolu kıyılarına uzanan keçiboynuzu kültürü, Akdeniz'in ortak mirasıdır. Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı, unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz. Ürünlerimizi Ürünlerimiz sayfasında inceleyebilir, keçiboynuzuna genel bir giriş için Keçiboynuzu Nedir? yazımızı okuyabilirsiniz. Toptan ve ihracat talepleriniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Yerli kaynaklar
Karadağ, M., Aylanç, M., "Kıbrıs Türk Halk Kültüründe Harnup ve Kullanım Alanları", Millî Folklor, 126, 238–248, 2020. final.
edu. tr/ docs/ harnuppdf[1713257989]. Özkul, A. E., "Osmanlı İdaresi'nde Kıbrıs Adasında Pamuk Üretimi ve Pamuklu Dokumalar Ticareti (18. ve 19. Yüzyıllarda)", Türk Tarih Kurumu, 2023. DOI: 10.37879/9789751756442.2023.55 — ttk.
gov. tr/ wp- content/ uploads/ 2024/ 06/ 88- AliEfdalOzkul. Gürsoy, C. R., "Kıbrıs" (coğrafya bölümü), TDV İslâm Ansiklopedisi. islamansiklopedisi.
org. tr/ kibris Erbaş, S., "Keçiboynuzu Tarımı ve Endüstrisi Fizibilite Raporu", Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı (BAKA), Yayın No: 153, 2024. kalkinmakutuphanesi.
gov. tr/ assets/ upload/ dosyalar/ keciboy… Balkıç, R., Polat, İ., Gübbük, H., "Antalya'da Doğal Olarak Yetişen Yabani Keçiboynuzu Genotiplerinde Farklı Lokasyonların Meyve ve Tohum Özellikleri Üzerine Etkileri", Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 15(2), 74–80, 2024. doi.
org/ 10. 29048/ makufebed. 1454370 Politika Gazetesi, "Keçiboynuzunun bir faydası daha ortaya çıktı!" (Antalya keçiboynuzu çalıştayı haberi), 7 Ağustos 2023. politikam.
com/ keciboynuzunun- bir- faydasi- daha- ortaya- cikti Yabancı kaynaklar
Davies, W. N. L., "The carob tree and its importance in the agricultural economy of Cyprus", Economic Botany, 24, 460–470, 1970. doi.
org/ 10. 1007/ BF02860752 Sophocleous, M. A., "TRAGASOL", Limassol Chamber of Commerce & Industry, 2016. limassolchamber.
eu/ En/ articles/ 197/ 2016/ 07/ 12/ TRAGASOL- M- … Andrews, R., "The Black Gold of Cyprus", Hampshire Mills Group Newsletter 123, 2018. hampshiremills.
org/ Newsletters/ 123%20Winter%2018%20Newsle… History of Limassol, "The change of carob mill in the center of Limassol from then until now", All About Limassol. allaboutlimassol.
com/ en/ the- change- of- carob- mill- in- the- c… "Looking Towards Tomorrow", TREASURES 2023, s. 30. elseagency.
gr/ flipbooks/ treasures- 2023/ files/ basic- html/ p… Anassa, "The story of the carob", 13 Mart 2019. anassa.
com/ news- press/ the- story- of- the- carob Politis, "Carob, Cyprus' Black Gold", 26 Ağustos 2025. en.
politis. com. cy/ culture/ culture- ingredients/ 953387/ caro… Cyprus Travels, "The Economy of Cyprus during the Ottoman Rule" (Cobham, 1895 ve Mariti, 1791'deki seyyah anlatılarına dayanarak). cyprustravels.
org/ ?p=1167 Ευσταθίου, Σ. (Eustathiou, S.), "Χαρουπιά: προοπτικές καλλιέργειας στην Κύπρο" (Keçiboynuzu: Kıbrıs'ta yetiştiricilik olanakları), lisans tezi, Kıbrıs Teknoloji Üniversitesi, 2017. hdl.
handle. net/ 20. 500. 14279/ 10212 Yüceer, H., Vehbi, B. O., "Adaptive reuse of carob warehouses in Northern Cyprus", Open House International, 39(4), 65–77, 2014. doi.
org/ 10. 1108/ OHI- 04- 2014- B0007 Makhzoumi, J. M., "The changing role of rural landscapes: olive and carob multi-use tree plantations in the semiarid Mediterranean", Landscape and Urban Planning, 37(1–2), 115–122, 1997. doi.
Bilimsel Kaynaklarorg/ 10. 1016/ S0169- 2046(96)00376- 3
