Türkiye'de Keçiboynuzu Üretimi
Türkiye, keçiboynuzunun doğal yayılış alanı içinde yer alan ve Akdeniz ile Ege kıyılarında hem yabani hem de aşılı keçiboynuzu ağaçlarına ev sahipliği yapan bir ülkedir. TÜİK verilerine dayanan kaynaklara göre Türkiye'nin keçiboynuzu üretimi 2019'da 16.256 ton iken 2023'te 24.561 tona ulaşmış, aynı dönemde üretim alanı da belirgin biçimde genişlemiştir.
Üretim ağırlıklı olarak Antalya, Mersin ve Adana'da yoğunlaşmaktadır. Bu yazıda Türkiye'de keçiboynuzunun nerede yetiştiğini, üretim rakamlarını, illere göre dağılımı ve son yıllardaki eğilimleri kaynaklarıyla birlikte ele alıyoruz.
Türkiye Keçiboynuzunun Doğal Yurdu İçinde
Keçiboynuzu (Ceratonia siliqua L.), Akdeniz havzasına özgü, kuraklığa dayanıklı ve kışı ılık geçen kıyı bölgelerini seven bir ağaçtır. Türkiye'de doğal olarak Ege ve Akdeniz bölgelerinin kıyı kesimlerinde yayılış gösterir. Antalya'daki yabani genotipler üzerine yapılan güncel bir çalışmada keçiboynuzunun deniz seviyesinden yaklaşık 600 metreye kadar görülebildiği, en yoğun bulunduğu kuşağın ise kıyıdan itibaren 20–100 metre yükseklikler olduğu belirtilmektedir (Balkıç ve ark., 2024).
Uluslararası ölçekte Türkiye, keçiboynuzu üreten ülkeler arasında yer alır. FAO destekli Feedipedia veri tabanında, FAO'nun 2011 verilerine dayanılarak dünya üretiminin yarısını İspanya ve İtalya'nın sağladığı, bu ülkeleri Fas, Portekiz, Türkiye ve Yunanistan'ın izlediği belirtilir. Daha güncel bir derlemede ise dünya üretiminin yılda yaklaşık 400 bin ton bakla düzeyinde olduğu ve bunun yüzde 70'inden fazlasının AB ülkelerinden geldiği ifade edilmektedir (Correia ve Pestana, 2024). Farklı kaynaklar farklı yıllara ve yöntemlere dayandığı için dünya rakamlarının karşılaştırılmasında dikkatli olmak gerekir.
Türkiye'de keçiboynuzu yetiştiriciliğinin belirgin bir özelliği, üretimin önemli bir kısmının uzun yıllar boyunca düzenli bahçelerden değil, doğal ya da yarı doğal ortamlarda kendiliğinden yetişen ağaçlardan sağlanmış olmasıdır. Aynı çalışmada doğal ortamlarda en çok yabani tiplere rastlandığı, aşılı veya etli kültür tiplerinin ise daha az bulunduğu vurgulanır (Balkıç ve ark., 2024). Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2020'de yayımladığı yatırımcı rehberine ilişkin haberlerde de ürünün daha çok yabani ağaçlardan toplandığı, kapalı bahçe yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılmasının üretimi artıracağı ifade edilmiştir (Habertürk/AA, 2020).
Türkiye'de Keçiboynuzu Üretimi: Yıllara Göre Rakamlar
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) bitkisel üretim istatistiklerine dayanan kaynaklar, son yıllarda keçiboynuzu üretiminde ve üretim alanında kayda değer bir artış olduğunu göstermektedir. Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı'nın (BAKA) 2024 tarihli fizibilite raporunda TÜİK'e dayandırılarak verilen değerler ile Balkıç ve arkadaşlarının (2024) TÜİK 2023 verilerine dayanan bilgileri aşağıda bir araya getirilmiştir:
| Yıl | Üretim (ton) | Alan (dekar) | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 2018 | 15.506 | 6.821 | BAKA, 2024 (TÜİK) |
| 2019 | 16.256 | 7.652 | BAKA, 2024 (TÜİK) |
| 2020 | 18.806 | 9.299 | BAKA, 2024 (TÜİK) |
| 2021 | 20.633 | 10.776 | BAKA, 2024 (TÜİK) |
| 2022 | 25.106 | 16.980 | BAKA, 2024 (TÜİK) |
| 2023 | 24.561 | 19.358 | Balkıç ve ark., 2024 (TÜİK) |
Tablodaki "alan" değerleri, TÜİK'in kapalı alan (bahçe) olarak kaydettiği yüzölçümünü ifade eder; bu nedenle doğada dağınık halde bulunan ağaçların tamamını yansıtmayabilir. Ayrıca BAKA raporunun giriş bölümünde 2022 alanı 16.890 dekar olarak geçerken tabloda 16.980 dekar yazılıdır; bu yazıda tablo değeri esas alınmıştır.
Rakamlar iki önemli eğilime işaret ediyor. Birincisi, 2018–2022 döneminde üretim miktarı yaklaşık yüzde 60 artmıştır. İkincisi, kayıtlı üretim alanı aynı dönemde iki buçuk katına çıkmıştır. Alanın üretimden daha hızlı büyümesi, yeni kurulan bahçelerin henüz tam verim çağına ulaşmamış olmasıyla açıklanabilir; keçiboynuzu ağacı meyveye yatmak ve tam verime ulaşmak için yıllara ihtiyaç duyar.
İllere Göre Dağılım
Türkiye'de keçiboynuzu üretimi birkaç ilde yoğunlaşmaktadır. BAKA raporunda TÜİK'e dayandırılarak verilen 2022 yılı il verileri şöyledir:
| İl | Üretim (ton) | Alan (dekar) | Ağaç başına verim (kg) |
|---|---|---|---|
| Antalya | 13.095 | 5.535 | 89 |
| Mersin | 8.776 | 4.563 | 61 |
| Adana | 2.108 | 5.637 | 28 |
| Muğla | 734 | 543 | 35 |
| Osmaniye | 331 | 695 | 50 |
| Burdur | 62 | 7 | 48 |
Bu verilere göre 2022'de Antalya, Türkiye üretiminin yarısından fazlasını tek başına karşılamış ve ağaç başına en yüksek verime sahip il olmuştur. Raporda Adana, Antalya ve Mersin'in toplam alanın yaklaşık yüzde 93'ünü oluşturduğu, Türkiye ortalamasının ise 2022'de ağaç başına 51,8 kg olduğu belirtilir (BAKA, 2024). 2023 verilerinde de Antalya, 6.648 dekar alan ve 12.581 ton üretimle ilk sıradadır (Balkıç ve ark., 2024).
Adana'nın durumu ayrıca dikkat çekicidir: 2022'de en geniş kayıtlı alana sahip il olmasına rağmen ağaç başına verimi düşüktür. Bu tablo, alanın önemli bir kısmının yeni tesis edilmiş, henüz verime yatmamış bahçelerden oluşmasıyla ilişkili olabilir; ancak kaynak raporda bu konuda ayrıntılı bir açıklama bulunmamaktadır.
Doğal Popülasyonların Yoğun Olduğu Yöreler
İl bazındaki istatistiklerin yanı sıra, keçiboynuzunun hangi yörelerde yoğun popülasyonlar oluşturduğu da önemlidir. Akdeniz Bölgesi'nde yürütülen kapsamlı bir seleksiyon projesine (Pekmezci ve ark., 2004) atıf yapan Balkıç ve arkadaşları (2024), yoğun keçiboynuzu popülasyonlarının bulunduğu yöreleri şöyle sıralar:
| Antalya | Alanya, Gazipaşa, Serik, Manavgat, Kumluca, Demre, Kaş |
| Mersin | Silifke, Erdemli, Anamur, Bozyazı |
| Adana | Kozan |
| Muğla | Bodrum, Datça, Marmaris, Fethiye |
Türkiye'de keçiboynuzu tipleri genellikle "etli", "sisam" ve "yabani" olarak gruplandırılır. Seçmen'e (1973) dayanan bir çalışmada etli ve yabani tiplerin Akdeniz Bölgesi'nde, sisam tipinin ise Ege'de baskın olduğu aktarılır (Çetinay ve ark., 2014). Bölgelere özgü ayrıntılar için Alanya, Mersin–Anamur ve Ege kıyılarına ayrılmış yazılarımızı inceleyebilirsiniz.
Üretim Nasıl Yapılıyor?
Türkiye'de keçiboynuzu üretimi büyük ölçüde emeğe dayalıdır. BAKA raporu hasadın genellikle yaz sonu veya sonbahar başında, uzun sırıklarla dalların silkelenmesi ve meyvelerin ağaç altına serilen ağlarda toplanması yoluyla yapıldığını; elle hasadın toplam üretim maliyetinin yaklaşık yüzde 30–35'ini oluşturduğunu belirtir. Hasadın, keçiboynuzu yüzde 12–18 su oranına ulaştığında yapılması önerilmektedir (BAKA, 2024).
Yabani ağaçların önemli bir bölümü yerel üreticiler tarafından aşılanarak kültüre alınmaktadır. Antalya'da Köprülü Kanyon Milli Parkı'nda yapılan çalışmada köy halkının yabani ağaçları aşılayarak kültüre aldığı ve elde edilen ürünün yöre halkı için önemli bir gelir kaynağı olduğu vurgulanmıştır (Çetinay ve ark., 2014).
Son Yıllardaki Eğilimler
Son yıllarda Türkiye'de keçiboynuzuna ilgi artmaktadır. Bu eğilimin arkasında birkaç etken öne çıkar:
| Kamu teşviki | Tarım ve Orman Bakanlığı 2020'de keçiboynuzu bahçesi kurmak isteyenler için fizibilite raporu ve yatırımcı rehberi hazırlamış; rehberde Akdeniz Bölgesi'nde yetiştiriciliğe uygun geniş alanlar bulunduğu belirtilmiştir (Habertürk/AA, 2020). |
| Sanayi talebi | Aynı haberlerde Türkiye'de keçiboynuzu işleyen fabrikaların ürüne talebinin arttığı aktarılmıştır. |
| Kuraklığa dayanıklılık | Antalya'da düzenlenen bir çalıştayda üreticilere kuru ve kıraç arazilerde kuraklığa dayanıklı keçiboynuzu yetiştirmeleri önerilmiş; çalıştay haberinde Türkiye üretiminin yılda yaklaşık 25 bin ton olduğu ve Antalya'nın yaklaşık 13 bin tonla en büyük üretici il olduğu ifade edilmiştir (Politika Gazetesi, 2023). |
| Yerel destekler | Antalya Büyükşehir Belediyesi'nin 2026'da Alanya'da 62 üreticiye 5.000 aşılı keçiboynuzu fidanı dağıttığı ve bu destekle yaklaşık 200 dönüm alanın tarıma kazandırıldığı bildirilmiştir (Gazete Vatan, 2026). |
Sektörün Önündeki Başlıca Konular
Kaynaklarda Türkiye keçiboynuzu üretiminin güçlü yanları ile geliştirilmesi gereken alanlar birlikte ele alınmaktadır. BAKA raporunda keçiboynuzunun düşük gübre ihtiyacı, marjinal arazilere uygunluğu ve kuraklığa dayanıklılığı güçlü yanlar olarak öne çıkarken; verime geç yatma, yetişkin ağaçlarda −4 °C'nin altındaki donların zarar verebilmesi, çiçeklenme döneminde yağış ve yüksek nem, zararlılar ve emek yoğun hasat riskler arasında sayılır (BAKA, 2024).
Antalya'daki çalıştayın sonuç önerileri arasında ise kapalı bahçe tesislerinin artırılması, fidanlıkların çoğaltılması, verimsiz ağaçların rehabilitasyonu, Doğu Akdeniz, Batı Akdeniz ve Ege'de gen havuzları kurulması, daha fazla çeşidin tescil edilmesi ve katma değerli ürün üreten sanayicilerin desteklenmesi yer almıştır (Politika Gazetesi, 2023).
Sık Sorulan Sorular
Türkiye'de yılda ne kadar keçiboynuzu üretiliyor?
TÜİK verilerine dayanan kaynaklara göre üretim 2022'de 25.106 ton, 2023'te 24.561 tondur.
Türkiye'de en çok keçiboynuzu hangi ilde üretiliyor?
Antalya, 2022 ve 2023 verilerinde ilk sıradadır. Onu Mersin ve Adana izlemektedir.
Keçiboynuzu Türkiye'de hangi bölgelerde yetişir?
Ağırlıklı olarak Akdeniz ve Ege bölgelerinin kıyı kesimlerinde yetişir.
Türkiye'de keçiboynuzu üretimi artıyor mu?
Evet. TÜİK verilerine göre hem üretim miktarı hem de kayıtlı üretim alanı 2018'den bu yana belirgin biçimde artmıştır.
Carob Türkiye ile Türk Keçiboynuzu
Türkiye'nin Akdeniz kıyılarında yetişen keçiboynuzu, hem iç pazar hem de ihracat için değerli bir hammaddedir. Carob Türkiye olarak keçiboynuzu meyvesi, kırığı, unu/tozu, çekirdeği ve ekstraktı tedarik ediyoruz. Ürünlerimizin tamamını Ürünlerimiz sayfasında görebilir, keçiboynuzunun genel özellikleri için Keçiboynuzu Nedir? yazımızı okuyabilirsiniz. Toptan ve ihracat talepleriniz için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Yerli kaynaklar
Erbaş, S., "Keçiboynuzu Tarımı ve Endüstrisi Fizibilite Raporu", Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı (BAKA), Yayın No: 153, 2024 (TÜİK 2023 verilerine dayanan tablolar). kalkinmakutuphanesi.
gov. tr/ assets/ upload/ dosyalar/ keciboy… Balkıç, R., Polat, İ., Gübbük, H., "Antalya'da Doğal Olarak Yetişen Yabani Keçiboynuzu Genotiplerinde Farklı Lokasyonların Meyve ve Tohum Özellikleri Üzerine Etkileri", Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 15(2), 74–80, 2024. doi.
org/ 10. 29048/ makufebed. 1454370 Çetinay, Ş., Güler, S., Coşgun, S., Şahin, M., Güngöroğlu, C., "Doğal ve Aşılı Keçiboynuzu (Ceratonia siliqua L.) Ağaçlarının Meyve ve Tohum Özellikleri Bakımından Karşılaştırılması (Köprülü Kanyon Milli Parkı Örneği)", Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 17(1), 64–69, 2014. dergipark.
org. tr/ tr/ pub/ sdufenbed/ article/ 222049 Anadolu Ajansı / Habertürk, "Tarım ve Orman Bakanlığı keçiboynuzu üretimi için yatırım çağrısı yaptı", 11 Aralık 2020. haberturk.
com/ tarim- ve- orman- bakanligi- keciboynuzu- uretim… Politika Gazetesi, "Keçiboynuzunun bir faydası daha ortaya çıktı!" (Antalya keçiboynuzu çalıştayı haberi), 7 Ağustos 2023. politikam.
com/ keciboynuzunun- bir- faydasi- daha- ortaya- cikti Gazete Vatan, "Antalya'da üreticiye dev destek: Tarıma stratejik yatırım yapıldı", 20 Nisan 2026. gazetevatan.
com/ galeri/ antalyada- ureticiye- dev- destek- tar… Yabancı kaynaklar
Feedipedia – Animal Feed Resources Information System, "Carob (Ceratonia siliqua)" veri sayfası. feedipedia.
org/ node/ 320 Correia, P. J., Pestana, M., "Sugars and phenols in carob tree fruits from different producing countries: A short review", Heliyon, 10, e30922, 2024. doi.
Bilimsel Kaynaklarorg/ 10. 1016/ j. heliyon. 2024. e30922
